Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng

Chia sẻ chuyên mục Đề Tài Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm luận văn thạc sĩ tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài luận văn tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm luận văn thì với đề tài Luận Văn: Tác động của chuyển đổi số, cạnh tranh đến sự ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam dưới đây chắc chắn sẽ giúp cho các bạn học viên có cái nhìn tổng quan hơn về đề tài sắp đến.

3.1 Phương pháp định tính

Mục đích của nghiên cứu định tính là tổng hợp các lý thuyết và các nghiên cứu liên quan đến đề tài, từ đó phát triển các giả thuyết nghiên cứu, mô hình nghiên cứu và đo lường các biến số.

3.1.1. Phát triển các giả thuyết

3.1.1.1. Tác động của cạnh tranh đến sự ổn định ngân hàng

Mối quan hệ tuyến tính giữa cạnh tranh và ổn định ngân hàng

Mối quan hệ giữa cạnh tranh và sự ổn định của hệ thống ngân hàng là một trong những chủ đề được tranh luận sôi nổi trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, với hai quan điểm lý thuyết chính đối lập nhau.

Quan điểm “cạnh tranh-mong manh” (competition-fragility) cho rằng cạnh tranh gia tăng sẽ làm suy giảm sự ổn định của ngân hàng. Keeley (1990) là một trong những nghiên cứu tiên phong khi chứng minh rằng sự sụt giảm giá trị đặc quyền (charter value) của ngân hàng trong môi trường cạnh tranh sẽ khuyến khích hành vi chấp nhận rủi ro. Theo lý thuyết này, khi môi trường cạnh tranh trở nên khốc liệt hơn, biên lợi nhuận của các ngân hàng bị thu hẹp đáng kể. Để duy trì mức sinh lời kỳ vọng, các ngân hàng buộc phải chấp nhận những khoản cho vay có mức độ rủi ro cao hơn, mở rộng tín dụng cho những đối tượng khách hàng có chất lượng thấp hơn, hoặc giảm tiêu chuẩn thẩm định tín dụng. Điều này làm gia tăng tỷ lệ nợ xấu và đẩy ngân hàng vào tình trạng mất ổn định (Beck và cộng sự, 2013).

Ngoài ra, Marcus (1984) lập luận rằng trong môi trường cạnh tranh cao, giá trị hiện tại của dòng lợi nhuận tương lai (franchise value) bị suy giảm. Khi giá trị này thấp, các cổ đông ngân hàng có ít động lực để duy trì hoạt động thận trọng vì họ có ít thứ để mất nếu ngân hàng phá sản. Hellmann và cộng sự (2000) cũng chỉ ra rằng cạnh tranh làm giảm lợi nhuận từ hoạt động truyền thống, buộc các ngân hàng phải tìm kiếm các nguồn thu nhập mới từ những hoạt động rủi ro hơn.

Quan điểm “cạnh tranh-ổn định” (competition-stability) đưa ra lập luận ngược lại. Boyd và De Nicoló (2005) cho rằng khi ngân hàng có sức mạnh thị trường cao, họ có xu hướng áp đặt lãi suất cho vay cao hơn, điều này làm gia tăng rủi ro đạo đức từ phía người đi vay và dẫn đến tỷ lệ vỡ nợ cao hơn. Tuy nhiên, quan điểm này chưa tính đến đầy đủ các kênh tác động khác của cạnh tranh đến hành vi chấp nhận rủi ro của ngân hàng. Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

Trong bối cảnh Việt Nam, hệ thống ngân hàng đã trải qua giai đoạn tái cơ cấu mạnh mẽ với sự gia tăng cạnh tranh đáng kể. Tuy nhiên, năng lực quản trị rủi ro của nhiều ngân hàng vẫn còn hạn chế, trong khi áp lực cạnh tranh về thị phần và lợi nhuận ngày càng gay gắt. Điều này có thể dẫn đến tình trạng các ngân hàng phải nới lỏng tiêu chuẩn tín dụng để thu hút khách hàng, làm gia tăng rủi ro hệ thống. Dựa trên quan điểm “cạnh tranh-mong manh” và đặc thù của hệ thống ngân hàng Việt Nam, tác giả đề xuất giả thuyết:

Giả thuyết H1a: Cạnh tranh ngân hàng gia tăng có tác động tiêu cực đến sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam.

Mối quan hệ phi tuyến giữa cạnh tranh và ổn định ngân hàng

Bên cạnh các nghiên cứu về mối quan hệ tuyến tính, nhiều học giả đã chỉ ra rằng tác động của cạnh tranh đến sự ổn định ngân hàng có thể mang tính phi tuyến, phụ thuộc vào mức độ cạnh tranh hiện hữu trong thị trường.

Martinez-Miera và Repullo (2010) phát triển mô hình lý thuyết cho thấy mối quan hệ giữa cạnh tranh và rủi ro ngân hàng có thể có dạng hình chữ U. Theo đó, ở mức độ cạnh tranh thấp, khi cạnh tranh bắt đầu gia tăng, hiệu ứng “biên lợi nhuận” (margin effect) chiếm ưu thế: biên lợi nhuận giảm làm suy yếu khả năng hấp thụ rủi ro của ngân hàng, đồng thời khuyến khích hành vi chấp nhận rủi ro để bù đắp lợi nhuận bị mất, dẫn đến sự ổn định suy giảm. Tuy nhiên, khi cạnh tranh tiếp tục gia tăng và vượt qua một ngưỡng nhất định, hiệu ứng “rủi ro” (risk-shifting effect) bắt đầu phát huy tác dụng: lãi suất cho vay giảm giúp cải thiện khả năng trả nợ của người đi vay, giảm tỷ lệ vỡ nợ và nâng cao sự ổn định của ngân hàng.

Jiménez và cộng sự (2013) trong nghiên cứu về hệ thống ngân hàng Tây Ban Nha cũng tìm thấy bằng chứng về mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U. Các tác giả giải thích rằng ở mức cạnh tranh thấp, việc gia tăng cạnh tranh khiến các ngân hàng phải chấp nhận rủi ro cao hơn để duy trì thị phần. Nhưng khi mức độ cạnh tranh đạt đến ngưỡng cao, các ngân hàng buộc phải nâng cao hiệu quả hoạt động và cải thiện năng lực quản trị rủi ro để tồn tại, từ đó góp phần ổn định hệ thống.

Tại Việt Nam, mức độ cạnh tranh trong ngành ngân hàng đang ở giai đoạn phát triển với sự phân hóa rõ rệt giữa các nhóm ngân hàng. Việc kiểm định mối quan hệ phi tuyến sẽ giúp xác định liệu có tồn tại ngưỡng cạnh tranh mà tại đó tác động của cạnh tranh thay đổi từ tiêu cực sang tích cực hay không, từ đó cung cấp hàm ý chính sách quan trọng cho cơ quan quản lý. Do đó, tác giả đề xuất giả thuyết: Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

Giả thuyết H1b: Cạnh tranh ngân hàng có mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U với sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam, tức là ban đầu cạnh tranh gia tăng làm giảm sự ổn định, nhưng khi vượt qua một ngưỡng nhất định, cạnh tranh tiếp tục gia tăng sẽ cải thiện sự ổn định.

3.1.1.2 Tác động của chuyển đổi số, cạnh tranh đến sự ổn định ngân hàng

Chuyển đổi số đang trở thành một xu hướng tất yếu trong ngành ngân hàng, giúp cải thiện hiệu quả hoạt động, nâng cao năng lực quản trị rủi ro và tăng cường khả năng chống chịu trước những biến động của thị trường. Theo nghiên cứu của Hoque et al. (2024), việc áp dụng công nghệ số có thể giúp ngân hàng giảm rủi ro tín dụng và rủi ro mất khả năng thanh toán thông qua việc cải thiện hệ thống phân tích dữ liệu, tự động hóa quy trình và nâng cao chất lượng dịch vụ. Chẳng hạn, các ngân hàng có thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) để đánh giá rủi ro khách hàng một cách chính xác hơn, từ đó hạn chế tình trạng nợ xấu và nâng cao hiệu quả hoạt động tín dụng. Ngoài ra, chuyển đổi số còn giúp các ngân hàng tăng cường khả năng giám sát và tuân thủ quy định nhờ vào hệ thống quản trị rủi ro tự động. Các công nghệ như Blockchain có thể được sử dụng để nâng cao tính minh bạch của giao dịch, giảm thiểu gian lận và nâng cao sự tin cậy trong hệ thống tài chính. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh ngân hàng thương mại Việt Nam đang đối mặt với những rủi ro liên quan đến quản trị doanh nghiệp và tuân thủ các quy định về an toàn vốn theo Basel III. Hơn nữa, chuyển đổi số có thể giúp ngân hàng mở rộng dịch vụ và tăng cường khả năng tiếp cận khách hàng, đặc biệt là ở các khu vực chưa được phục vụ đầy đủ bởi hệ thống ngân hàng truyền thống. Việc triển khai các nền tảng ngân hàng số giúp giảm chi phí vận hành, từ đó tăng lợi nhuận và củng cố khả năng tài chính của ngân hàng. Khi các ngân hàng hoạt động hiệu quả hơn, họ có thể duy trì mức vốn an toàn và giảm thiểu rủi ro tài chính trong dài hạn. Từ những lập luận trên, nghiên cứu này đề xuất giả thuyết:

Giả thuyết H2a: Chuyển đổi số có tác động tích cực đến sự ổn định của ngân hàng thương mại.

Cạnh tranh trong ngành ngân hàng có thể ảnh hưởng đến sự ổn định tài chính theo nhiều cách khác nhau, tùy thuộc vào cách ngân hàng thích ứng với môi trường cạnh tranh. Một số nghiên cứu cho rằng cạnh tranh làm gia tăng rủi ro ngân hàng do áp lực lợi nhuận, buộc ngân hàng phải mở rộng tín dụng và chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn (Keeley, 1990; Martinez-Miera & Repullo, 2010). Ngược lại, một số nghiên cứu khác lập luận rằng cạnh tranh có thể giúp nâng cao hiệu quả hoạt động, loại bỏ các ngân hàng yếu kém và tạo ra một hệ thống tài chính vững chắc hơn (Goetz, 2017; Beck et al., 2006). Trong bối cảnh này, chuyển đổi số có vai trò điều tiết tác động của cạnh tranh lên sự ổn định của ngân hàng, giúp làm giảm những tác động tiêu cực hoặc thúc đẩy những tác động tích cực của cạnh tranh. Thứ nhất, trong môi trường cạnh tranh cao, chuyển đổi số có thể giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro bằng cách nâng cao hiệu quả hoạt động và quản trị rủi ro. Khi các ngân hàng sử dụng công nghệ số để tối ưu hóa quy trình tín dụng và quản lý rủi ro, họ có thể giảm thiểu rủi ro tín dụng ngay cả khi áp lực cạnh tranh gia tăng. Điều này giúp hạn chế các hành vi chấp nhận rủi ro quá mức để tăng lợi nhuận trong ngắn hạn, từ đó bảo vệ sự ổn định tài chính dài hạn. Thứ hai, chuyển đổi số có thể làm giảm tác động tiêu cực của cạnh tranh bằng cách tăng cường khả năng thích ứng của ngân hàng. Khi các ngân hàng áp dụng công nghệ mới, họ có thể cung cấp các sản phẩm tài chính linh hoạt hơn, cải thiện trải nghiệm khách hàng và duy trì lợi thế cạnh tranh mà không cần phải giảm tiêu chuẩn tín dụng hay mở rộng danh mục cho vay rủi ro cao. Nhờ vậy, cạnh tranh sẽ thúc đẩy đổi mới sáng tạo thay vì làm suy yếu sự ổn định của ngân hàng. Thứ ba, ở những ngân hàng chưa có chiến lược số hóa mạnh mẽ, cạnh tranh có thể làm tăng rủi ro tài chính do sự suy giảm lợi nhuận và khả năng thích nghi thấp với môi trường số hóa. Nếu ngân hàng không đầu tư vào công nghệ, họ có thể bị mất thị phần vào tay các đối thủ số hóa nhanh hơn, dẫn đến sụt giảm lợi nhuận và gia tăng rủi ro tài chính. Do đó, chuyển đổi số không chỉ giúp ngân hàng nâng cao năng lực cạnh tranh mà còn đóng vai trò bảo vệ sự ổn định tài chính trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh. Thứ tư, chuyển đổi số cũng có thể khuếch đại tác động của cạnh tranh bằng cách tạo ra một sân chơi công bằng hơn giữa các ngân hàng truyền thống và các tổ chức tài chính phi ngân hàng (Fintech, ngân hàng số). Khi thị trường tài chính số phát triển mạnh, các ngân hàng truyền thống có thể phải đối mặt với áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ các công ty Fintech. Nếu ngân hàng không có chiến lược số hóa phù hợp, họ có thể rơi vào tình trạng bất lợi và mất khả năng duy trì ổn định tài chính. Từ những lập luận trên, nghiên cứu này đề xuất giả thuyết: Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

Giả thuyết H2b: Chuyển đổi số điều tiết tác động của cạnh tranh đến sự ổn định của ngân hàng thương mại.

3.1.1.3 Tác động của các biến kiểm soát đến sự ổn định ngân hàng

Quy mô ngân hàng (SIZE)

Quy mô ngân hàng là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự ổn định tài chính. Theo lý thuyết kinh tế học về quy mô (economies of scale), các ngân hàng lớn có thể đạt được hiệu quả chi phí cao hơn thông qua việc phân bổ chi phí cố định trên một cơ sở tài sản lớn hơn, từ đó cải thiện khả năng sinh lời và tích lũy vốn (Berger và Mester, 1997).

Các ngân hàng có quy mô lớn thường sở hữu nhiều lợi thế cạnh tranh vượt trội. Thứ nhất, họ có khả năng đa dạng hóa danh mục tài sản và nguồn thu nhập tốt hơn, giúp giảm thiểu rủi ro tập trung và phân tán rủi ro hiệu quả (Santoso và cộng sự, 2020). Thứ hai, ngân hàng lớn thường có hệ thống quản trị rủi ro hoàn thiện hơn với nguồn lực tài chính và nhân sự dồi dào để đầu tư vào công nghệ và quy trình kiểm soát rủi ro. Thứ ba, họ có khả năng tiếp cận nguồn vốn với chi phí thấp hơn thông qua thị trường liên ngân hàng và thị trường vốn quốc tế do uy tín và xếp hạng tín nhiệm cao hơn. Thứ tư, ngân hàng lớn thường có uy tín thương hiệu mạnh, giúp duy trì niềm tin của người gửi tiền trong các giai đoạn bất ổn, từ đó giảm nguy cơ rút tiền hàng loạt (bank run).

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã xác nhận mối quan hệ tích cực giữa quy mô và sự ổn định ngân hàng. De Haan và Poghosyan (2012) tìm thấy rằng các ngân hàng lớn có mức độ biến động thu nhập thấp hơn, phản ánh sự ổn định cao hơn. Tương tự, Shim (2013) chỉ ra rằng quy mô ngân hàng có tác động tích cực đến chỉ số Z-score tại các ngân hàng Mỹ.

Trong bối cảnh Việt Nam, các ngân hàng có quy mô lớn như Vietcombank, VietinBank, BIDV đã chứng tỏ khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc kinh tế và duy trì sự ổn định trong các giai đoạn khó khăn. Do đó, tác giả đề xuất giả thuyết:

Giả thuyết H3: Quy mô ngân hàng có tác động tích cực đến sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam.

Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (ETA) Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản phản ánh mức độ đệm vốn (capital buffer) và khả năng hấp thụ tổn thất của ngân hàng. Theo lý thuyết về cấu trúc vốn trong ngân hàng, vốn chủ sở hữu đóng vai trò như một “tấm đệm” bảo vệ ngân hàng trước các cú sốc tài chính và tổn thất không lường trước được (Diamond và Rajan, 2000).

Các quy định về an toàn vốn theo chuẩn mực Basel đều nhấn mạnh vai trò quan trọng của vốn trong việc đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Theo Basel III, ngân hàng có tỷ lệ vốn cao hơn sẽ có bộ đệm tài chính tốt hơn để đối phó với các cú sốc, từ đó giảm nguy cơ mất thanh khoản và phá sản (Danisman và Demirel, 2018). Khi tỷ lệ vốn cao, ngân hàng có khả năng hấp thụ các khoản lỗ từ nợ xấu mà không ảnh hưởng đến khả năng thanh toán cho người gửi tiền.

Ngoài ra, theo lý thuyết tín hiệu (signaling theory), tỷ lệ vốn cao phát tín hiệu tích cực đến thị trường về sức khỏe tài chính của ngân hàng. Điều này giúp gia tăng niềm tin của người gửi tiền và nhà đầu tư, giảm chi phí huy động vốn và củng cố sự ổn định (To Vinh Son, 2022). Berger và Bouwman (2013) cũng chỉ ra rằng vốn giúp ngân hàng tăng khả năng sinh tồn trong các cuộc khủng hoảng tài chính.

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã xác nhận mối quan hệ tích cực giữa tỷ lệ vốn và sự ổn định ngân hàng. Demirgüç-Kunt và Huizinga (2010) tìm thấy rằng ngân hàng có tỷ lệ vốn cao hơn có chỉ số Z-score cao hơn. Tại Việt Nam, trong bối cảnh triển khai Basel II và hướng tới Basel III, việc nâng cao tỷ lệ vốn được kỳ vọng sẽ góp phần cải thiện sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Do đó, tác giả đề xuất giả thuyết:

Giả thuyết H4: Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản có tác động tích cực đến sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam.

Tỷ lệ nợ xấu (NPL)

Tỷ lệ nợ xấu (Non-Performing Loan – NPL) là một trong những chỉ số quan trọng nhất phản ánh chất lượng tín dụng và mức độ rủi ro của ngân hàng. Nợ xấu phát sinh khi người đi vay không thực hiện nghĩa vụ trả nợ đúng hạn, dẫn đến tình trạng ngân hàng không thu hồi được vốn và lãi như kỳ vọng. Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

Theo lý thuyết về rủi ro tín dụng, khi tỷ lệ nợ xấu cao, ngân hàng phải đối mặt với nhiều hệ lụy tiêu cực. Thứ nhất, ngân hàng phải trích lập dự phòng rủi ro tín dụng cao hơn, làm giảm lợi nhuận và khả năng tích lũy vốn (Beck và cộng sự, 2013). Thứ hai, nợ xấu cao làm suy giảm chất lượng tài sản và khả năng sinh lời của ngân hàng, ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng hấp thụ các cú sốc trong tương lai. Thứ ba, tỷ lệ nợ xấu cao làm suy giảm niềm tin của thị trường, có thể dẫn đến tình trạng rút tiền hàng loạt và khủng hoảng thanh khoản.

Ngoài ra, Nguyễn Thị Kiều Nga và cộng sự (2021) chỉ ra rằng nợ xấu cao phản ánh năng lực quản trị rủi ro yếu kém của ngân hàng, đây là tín hiệu cảnh báo về khả năng mất ổn định trong tương lai. Podpiera và Weill (2008) cũng tìm thấy mối quan hệ nghịch biến giữa tỷ lệ nợ xấu và sự ổn định ngân hàng tại các nền kinh tế chuyển đổi.

Tại Việt Nam, vấn đề nợ xấu luôn là một trong những thách thức lớn đối với hệ thống ngân hàng, đặc biệt sau giai đoạn tái cơ cấu 2011-2015. Do đó, tác giả đề xuất giả thuyết:

Giả thuyết H5: Tỷ lệ nợ xấu có tác động tiêu cực đến sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam.

Tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tài sản (LTA)

Tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tài sản phản ánh mức độ tập trung vào hoạt động tín dụng truyền thống của ngân hàng. Hoạt động cho vay là nguồn thu nhập chính của hầu hết các ngân hàng thương mại, nhưng đồng thời cũng là nguồn rủi ro chủ yếu.

Một mặt, tỷ lệ cho vay cao có thể mang lại thu nhập lãi lớn hơn, góp phần cải thiện khả năng sinh lời và tích lũy vốn của ngân hàng. Khi danh mục cho vay được quản lý tốt với chất lượng tín dụng cao, hoạt động cho vay có thể đóng góp tích cực vào sự ổn định của ngân hàng.

Mặt khác, tỷ lệ cho vay cao cũng đồng nghĩa với việc gia tăng rủi ro tín dụng và giảm tính thanh khoản. Nguyễn Thị Kiều Nga và cộng sự (2021) chỉ ra rằng khi ngân hàng tập trung quá nhiều vào hoạt động cho vay, họ có thể đối mặt với rủi ro thanh khoản nếu không có đủ tài sản có tính thanh khoản cao để đáp ứng nhu cầu rút tiền của khách hàng. Ngoài ra, trong giai đoạn kinh tế suy thoái, danh mục cho vay lớn có thể dẫn đến tổn thất đáng kể nếu chất lượng tín dụng suy giảm.

Tại Việt Nam, hoạt động cho vay vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu tài sản của các ngân hàng thương mại. Tác động của tỷ lệ cho vay đến sự ổn định có thể phụ thuộc vào chất lượng quản trị tín dụng của từng ngân hàng. Do đó, tác giả đề xuất giả thuyết:

Giả thuyết H6: Tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tài sản có tác động đến sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam.

Tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR) Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

Tỷ lệ chi phí trên thu nhập (Cost-to-Income Ratio – CIR) là chỉ số quan trọng phản ánh hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Tỷ lệ này cho biết ngân hàng phải chi bao nhiêu đồng chi phí để tạo ra một đồng thu nhập, từ đó phản ánh năng lực quản lý và kiểm soát chi phí.

Theo lý thuyết về hiệu quả hoạt động, ngân hàng có tỷ lệ CIR cao phản ánh sự kém hiệu quả trong việc quản lý chi phí và tối ưu hóa nguồn lực. Khi tỷ lệ này cao, lợi nhuận của ngân hàng bị thu hẹp, khả năng tích lũy vốn và tạo bộ đệm tài chính suy giảm, từ đó làm gia tăng nguy cơ mất ổn định (Paisal và cộng sự, 2023). Berger và Mester (1997) cũng chỉ ra rằng hiệu quả chi phí thấp là một trong những yếu tố dự báo quan trọng về khả năng thất bại của ngân hàng.

Ngoài ra, tỷ lệ CIR cao có thể phản ánh các vấn đề về quản trị nội bộ như cơ cấu tổ chức cồng kềnh, quy trình hoạt động không tối ưu, hoặc đầu tư không hiệu quả vào công nghệ và nhân sự. Những ngân hàng có hiệu quả hoạt động thấp sẽ gặp khó khăn hơn trong việc cạnh tranh và duy trì sự ổn định trong dài hạn.

Tại Việt Nam, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng và biên lãi ròng có xu hướng thu hẹp, việc cải thiện hiệu quả hoạt động trở thành yêu cầu cấp thiết đối với các ngân hàng thương mại. Do đó, tác giả đề xuất giả thuyết:

Giả thuyết H7: Tỷ lệ chi phí trên thu nhập có tác động tiêu cực đến sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam.

Thu nhập lãi thuần (NII)

Thu nhập lãi thuần (Net Interest Income – NII) là chênh lệch giữa thu nhập từ lãi và chi phí lãi, phản ánh hiệu quả của hoạt động kinh doanh cốt lõi (cho vay và huy động) của ngân hàng. Đây là nguồn thu nhập chính của hầu hết các ngân hàng thương mại truyền thống.

Mối quan hệ giữa thu nhập lãi thuần và sự ổn định ngân hàng có thể không đơn giản theo một chiều. Theo Boyd và De Nicoló (2005), khi ngân hàng có biên lãi thuần cao, điều này có thể đến từ việc áp dụng lãi suất cho vay cao. Lãi suất cho vay cao làm gia tăng gánh nặng trả nợ của người đi vay, từ đó khuyến khích họ tham gia vào các dự án rủi ro hơn với kỳ vọng lợi nhuận cao hơn để bù đắp chi phí lãi vay (risk-shifting effect). Điều này có thể làm gia tăng tỷ lệ vỡ nợ và ảnh hưởng tiêu cực đến sự ổn định của ngân hàng. Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

Ngoài ra, Siddik và cộng sự (2016) và El-Chaarani và El Abiad (2018) chỉ ra rằng biên lãi thuần cao có thể phản ánh sự thiếu cạnh tranh trên thị trường, cho phép ngân hàng duy trì chênh lệch lãi suất cao. Tuy nhiên, điều này có thể không bền vững trong dài hạn khi cạnh tranh gia tăng.

Tại Việt Nam, biên lãi thuần của các ngân hàng thương mại vẫn ở mức tương đối cao so với khu vực, một phần do mức độ cạnh tranh chưa hoàn hảo. Tác động của thu nhập lãi thuần đến sự ổn định cần được kiểm định thực nghiệm. Do đó, tác giả đề xuất giả thuyết:

Giả thuyết H8: Thu nhập lãi thuần có tác động đến sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam.

3.1.1.4 Tác động của các yếu tố kinh tế vĩ mô đến sự ổn định ngân hàng

Tăng trưởng GDP (GDP)

Tăng trưởng kinh tế là một trong những yếu tố vĩ mô quan trọng nhất ảnh hưởng đến hoạt động và sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Theo lý thuyết về chu kỳ kinh doanh, hoạt động ngân hàng có tính chu kỳ cao và chịu ảnh hưởng mạnh từ điều kiện kinh tế vĩ mô.

Khi nền kinh tế tăng trưởng tốt, môi trường kinh doanh thuận lợi mang lại nhiều tác động tích cực đến ngân hàng. Thứ nhất, thu nhập của doanh nghiệp và hộ gia đình cải thiện, khả năng trả nợ tăng lên, từ đó giúp ngân hàng giảm tỷ lệ nợ xấu (Santoso và cộng sự, 2020). Thứ hai, nhu cầu tín dụng gia tăng trong giai đoạn kinh tế mở rộng, tạo điều kiện cho ngân hàng tăng trưởng dư nợ và thu nhập. Thứ ba, giá trị tài sản đảm bảo (chủ yếu là bất động sản) có xu hướng tăng, cải thiện chất lượng danh mục cho vay có đảm bảo.

Ngược lại, trong giai đoạn kinh tế suy thoái, doanh nghiệp gặp khó khăn trong kinh doanh, người lao động mất việc làm hoặc giảm thu nhập, dẫn đến khả năng trả nợ suy giảm. Điều này làm gia tăng tỷ lệ nợ xấu và gây áp lực lên sự ổn định của ngân hàng. Bikker và Hu (2002) tìm thấy mối quan hệ thuận chiều giữa tăng trưởng GDP và lợi nhuận ngân hàng, từ đó gián tiếp ảnh hưởng tích cực đến sự ổn định. Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

Tại Việt Nam, nền kinh tế đã duy trì tốc độ tăng trưởng tương đối cao trong giai đoạn nghiên cứu, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động ngân hàng. Do đó, tác giả đề xuất giả thuyết:

Giả thuyết H9: Tăng trưởng GDP có tác động tích cực đến sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam.

Lạm phát (INF)

Lạm phát là một yếu tố vĩ mô quan trọng có thể ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động và sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Tác động của lạm phát đến ngân hàng được truyền dẫn qua nhiều kênh khác nhau.

Thứ nhất, lạm phát cao làm gia tăng chi phí sinh hoạt và chi phí đầu vào của doanh nghiệp, từ đó suy giảm khả năng trả nợ của người đi vay. Điều này có thể dẫn đến gia tăng tỷ lệ nợ xấu và ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng tài sản của ngân hàng (Beck và cộng sự, 2013). Thứ hai, trong môi trường lạm phát cao và không ổn định, việc dự báo lạm phát trở nên khó khăn hơn, làm gia tăng rủi ro lãi suất cho ngân hàng. Thứ ba, lạm phát cao có thể làm xói mòn giá trị thực của tài sản ngân hàng, đặc biệt là các tài sản có thu nhập cố định.

Ngoài ra, Boyd và cộng sự (2001) chỉ ra rằng lạm phát cao làm suy giảm hiệu quả của thị trường tài chính, bao gồm cả hệ thống ngân hàng. Trong môi trường lạm phát cao, thông tin bất cân xứng trở nên nghiêm trọng hơn, làm gia tăng chi phí giao dịch và rủi ro cho ngân hàng.

Tại Việt Nam, lạm phát đã được kiểm soát tốt trong những năm gần đây, nhưng vẫn là một yếu tố cần được theo dõi chặt chẽ do tác động tiềm tàng đến sự ổn định của hệ thống tài chính. Do đó, tác giả đề xuất giả thuyết:

Giả thuyết H10: Lạm phát có tác động tiêu cực đến sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam.

3.1.2. Mô hình nghiên cứu Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

Dựa trên các giả thuyết đã được phát triển, mô hình nghiên cứu sẽ kiểm tra tác động của cạnh tranh đến sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam, đồng thời xem xét vai trò của các biến kiểm soát trong mối quan hệ này. 𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡 = 𝛽0 + 𝛽1𝐶𝑂𝑀𝑃𝑖𝑡 + 𝛽2𝑆𝐼𝑍𝐸𝑖𝑡 + 𝛽3𝐸𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽4𝑁𝑃𝐿𝑖𝑡 + 𝛽5𝐿𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽6𝐶𝐼𝑅𝑖𝑡 + 𝛽7𝑁𝐼𝐼𝑖𝑡 + 𝛽8𝐺𝐷𝑃𝑡 + 𝛽9𝐼𝑁𝐹𝑡 + 𝜀𝑖𝑡 (1)

Để kiểm tra mối quan hệ phi tuyến giữa cạnh tranh và sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam, tác giả xây dựng mô hình nghiên cứu như sau: 𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡 = 𝛽0 + 𝛽1𝐶𝑂𝑀𝑖𝑡 + 𝛽2𝐶𝑂𝑀² + 𝛽3𝑆𝐼𝑍𝐸𝑖𝑡 + 𝛽4𝐸𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽5𝑁𝑃𝐿𝑖𝑡 + 𝛽6𝐿𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽7𝐶𝐼𝑅𝑖𝑡 + 𝛽8𝑁𝐼𝐼𝑖𝑡 + 𝛽9𝐺𝐷𝑃𝑡 + 𝛽10𝐼𝑁𝐹𝑡 + 𝜀𝑖𝑡 (2)

Để kiểm tra vai trò của chuyển đổi số trong tác động của cạnh tranh đến sự ổn định của ngân hàng thương mại Việt Nam, tác giả xây dựng các mô hình nghiên cứu như sau:

𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡 = 𝛽0 + 𝛽1𝐶𝑂𝑀𝑖𝑡 + 𝛽^′𝐼𝐶𝑇𝑖𝑡 + 𝛽2𝑆𝐼𝑍𝐸𝑖𝑡 + 𝛽3𝐸𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽4𝑁𝑃𝐿𝑖𝑡 + 𝛽5𝐿𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽6𝐶𝐼𝑅𝑖𝑡 + 𝛽7𝑁𝐼𝐼𝑖𝑡 + 𝛽8𝐺𝐷𝑃𝑡 + 𝛽9𝐼𝑁𝐹𝑡 + 𝜀𝑖𝑡 (3)
𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡 = 𝛽0 + 𝛽1𝐶𝑂𝑀𝑖𝑡 + 𝛽^′𝐼𝐶𝑇𝑖𝑡 × 𝐶𝑂𝑀𝑖𝑡 + 𝛽2𝑆𝐼𝑍𝐸𝑖𝑡 + 𝛽3𝐸𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽4𝑁𝑃𝐿𝑖𝑡 + 𝛽5𝐿𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽6𝐶𝐼𝑅𝑖𝑡 + 𝛽7𝑁𝐼𝐼𝑖𝑡 + 𝛽8𝐺𝐷𝑃𝑡 + 𝛽9𝐼𝑁𝐹𝑡 + 𝜀𝑖𝑡 (4)

Bảng 3.1. Tóm tắt các biến trong mô hình

3.2 Phương pháp định lượng Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

3.2.1 Phương pháp ước lượng

Để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu và đánh giá tác động của chuyển đổ số, cạnh tranh đến sự ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam, nghiên cứu này sử dụng dữ liệu bảng (panel data) với nhiều ngân hàng trong một khoảng thời gian nhất định. Dữ liệu bảng có ưu điểm giúp kiểm soát được dị biệt cá nhân giữa các ngân hàng và biến động theo thời gian, từ đó cung cấp kết quả chính xác hơn so với dữ liệu chéo (cross-section) hoặc chuỗi thời gian (time series) đơn thuần.

Để đảm bảo tính chính xác và tính tin cậy của kết quả ước lượng, nghiên cứu này áp dụng các phương pháp ước lượng khác nhau, bao gồm: mô hình tác động cố định (Fixed Effects Model – FEM), mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model – REM), bình phương bé nhất tổng quát khả thi (FGLS), và phương pháp GMM hệ thống (System GMM – SGMM) để khắc phục hiện tượng nội sinh.

Mô hình FEM kiểm soát các đặc điểm cố định không quan sát được của từng ngân hàng, giả định rằng những yếu tố này không thay đổi theo thời gian nhưng có thể ảnh hưởng đến tỷ suất sinh lợi. FEM giúp loại bỏ sai lệch có thể phát sinh từ các yếu tố đặc trưng riêng của từng ngân hàng.

REM giả định rằng các đặc điểm cá nhân của ngân hàng không cố định mà được rút ngẫu nhiên từ một phân phối xác định. Ưu điểm của REM là giúp ước lượng hiệu quả hơn nếu giả định rằng các đặc điểm cố định cá nhân không có tương quan với các biến độc lập. Tuy nhiên, nếu giả định này sai, mô hình có thể cho kết quả sai lệch.

FGLS được sử dụng để khắc phục hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan trong mô hình dữ liệu bảng. Phương pháp này giúp mô hình có ước lượng không chệch và hiệu quả hơn khi dữ liệu có hiện tượng tự tương quan hoặc phương sai thay đổi.

Phương pháp SGMM được sử dụng để khắc phục hiện tượng nội sinh trong mô hình. Phương pháp này sử dụng biến trễ của các biến độc lập làm công cụ nội sinh để kiểm soát tính nội sinh và giải quyết vấn đề tự tương quan trong dữ liệu bảng động. SGMM được xem là phương pháp ước lượng đáng tin cậy nhất trong nghiên cứu này. Khi ước lượng mô hình theo phương pháp SGMM, tác giả chuyển đổi các mô hình sang dạng động bằng cách thêm vào biến trễ của biến phụ thuộc như sau:

𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡 = 𝛽0 + 𝛽^′′𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡−1 + 𝛽1𝐶𝑂𝑀𝑃𝑖𝑡 + 𝛽2𝑆𝐼𝑍𝐸𝑖𝑡 + 𝛽3𝐸𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽4𝑁𝑃𝐿𝑖𝑡 + 𝛽5𝐿𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽6𝐶𝐼𝑅𝑖𝑡 + 𝛽7𝑁𝐼𝐼𝑖𝑡 + 𝛽8𝐺𝐷𝑃𝑡 + 𝛽9𝐼𝑁𝐹𝑡 + 𝜀𝑖𝑡 (5)
𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡 = 𝛽0 + 𝛽^′′𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡−1 + 𝛽1𝐶𝑂𝑀𝑖𝑡 + 𝛽2𝐶𝑂𝑀² + 𝛽3𝑆𝐼𝑍𝐸𝑖𝑡 + 𝛽4𝐸𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽5𝑁𝑃𝐿𝑖𝑡 + 𝛽6𝐿𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽7𝐶𝐼𝑅𝑖𝑡 + 𝛽8𝑁𝐼𝐼𝑖𝑡 + 𝛽9𝐺𝐷𝑃𝑡 + 𝛽10𝐼𝑁𝐹𝑡 + 𝜀𝑖𝑡 (6)
𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡 = 𝛽0 + 𝛽^′′𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡−1 + 𝛽1𝐶𝑂𝑀𝑖𝑡 + 𝛽^′𝐼𝐶𝑇𝑖𝑡 + 𝛽2𝑆𝐼𝑍𝐸𝑖𝑡 + 𝛽3𝐸𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽4𝑁𝑃𝐿𝑖𝑡 + 𝛽5𝐿𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽6𝐶𝐼𝑅𝑖𝑡 + 𝛽7𝑁𝐼𝐼𝑖𝑡 + 𝛽8𝐺𝐷𝑃𝑡 + 𝛽9𝐼𝑁𝐹𝑡 + 𝜀𝑖𝑡 (7)
𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡 = 𝛽0 + 𝛽^′′𝑆𝑇𝐴𝐵𝑖𝑡−1 + 𝛽1𝐶𝑂𝑀𝑖𝑡 + 𝛽^′𝐼𝐶𝑇𝑖𝑡 × 𝐶𝑂𝑀𝑖𝑡 + 𝛽2𝑆𝐼𝑍𝐸𝑖𝑡 + 𝛽3𝐸𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽4𝑁𝑃𝐿𝑖𝑡 + 𝛽5𝐿𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛽6𝐶𝐼𝑅𝑖𝑡 + 𝛽7𝑁𝐼𝐼𝑖𝑡 + 𝛽8𝐺𝐷𝑃𝑡 + 𝛽9𝐼𝑁𝐹𝑡 + 𝜀𝑖𝑡 (8)

3.2.2. Dữ liệu nghiên cứu Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

Nghiên cứu này sử dụng số liệu thứ cấp của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2006 – 2023. Số liệu được thu thập từ 30 ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Để đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy, nghiên cứu sẽ sử dụng dữ liệu từ báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại Việt Nam, cùng với các nguồn dữ liệu vĩ mô từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (SBV), Cục Thống kê Việt Nam (GSO), và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).

Bảng 3.2. Dữ liệu nghiên cứu

Tóm tắt chương 3

Chương 3 trình bày phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn, bao gồm phương pháp định tính và phương pháp định lượng. Về phương pháp định tính, tác giả đã phát triển 12 giả thuyết nghiên cứu dựa trên cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trước, bao gồm giả thuyết về tác động tuyến tính và phi tuyến của cạnh tranh đến sự ổn định ngân hàng (H1a, H1b), tác động của chuyển đổi số, cạnh tranh đến sự ổn định ngân hàng (H2a, H2b), cùng các giả thuyết về tác động của yếu tố đặc thù ngân hàng và kinh tế vĩ mô (H3-H10); đồng thời xây dựng các mô hình nghiên cứu tương ứng.

Dữ liệu được thu thập từ 30 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2006-2023, bao gồm dữ liệu từ báo cáo tài chính kiểm toán và các nguồn vĩ mô từ GSO, SBV và IMF. Nghiên cứu sử dụng các phương pháp ước lượng FEM, REM, FGLS và đặc biệt là SGMM để khắc phục vấn đề nội sinh và đảm bảo độ tin cậy của kết quả. Tiếp theo chương 4 sẽ trình bày kết quả nghiên cứu của đề tài. Luận văn: PPNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng.

XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:

===>>> Luận văn: KQNC của chuyển đổi số cạnh tranh đến ngân hàng

Luận Văn Thạc Sĩ, Tài Chính Ngân Hàng