Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi

Chia sẻ chuyên mục Đề Tài Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi hay nhất năm 2022 cho các bạn học viên ngành đang làm khóa luận tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài khóa luận tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm khóa luận thì với đề tài Khóa luận: Thực trạng và giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi phục vụ hoạt động du lịch dưới đây chắc chắn sẽ giúp cho các bạn học viên có cái nhìn tổng quan hơn về đề tài sắp đến.

3.1 Sự biến đổi trong lễ hội thờ Phạm Tử Nghi hiện nay

3.1.1 Biến đổi về nhận thức của người dân đối với việc thờ Phạm Tử Nghi

Xã hội Việt Nam mấy thập kỉ trở lại đây đã trải qua nhiều biến động sâu sắc, chiến tranh kết thúc, hòa bình lập lại, con người chung tay xây dựng lại đất nước sau một thời gian khủng hoảng lâu dài về nhiều mặt. Những biến cố lịch sử đã tác động sâu sắc đời sống con người trên mọi mặt, trong đó có cả vấn đề văn hóa. Cụ thể ở đây là việc hệ thống các thần linh một thời được nhà nước phong kiến phong thần sẽ tìm được chỗ đứng nào trong lòng xã hội mới, xã hội công nghiệp hiện đại, khoa học kĩ thuật phát triển, trái ngược với xã hội cũ mà con người sống đùm bọc trong làng xã, quanh năm không ra khỏi lũy tre làng.

Người Việt từ lâu trong tiềm thức đã luôn duy trì cho mình một thế giới tinh thần đặc sắc, cách giải thích về tự nhiên và vũ trụ của họ tạo ra vô số các vị thần, vị thánh, ở đâu cũng tồn tại thần thánh, các cụ có câu “thần cây đa ma cây gạo cáo cú cây đề”. Tâm lý và ý thức về sự tồn tại của thể phách, tinh anh khi con người mất đi là khá sâu đậm trong rất nhiều dân tộc. Bởi vậy mà qua những biến động của thế sự, có những quan niệm vẫn khó có thể từ bỏ được. Việc người dân vẫn phụng thờ thần thánh trong khắp các đình, chùa, đền, miếu trên khắp mọi miền đất nước dù trải qua muôn vàn biến động đã minh chứng cho điều này. Trong thời điểm chuyển giao giữa cái cũ và cái mới, đã có lúc người ta phá bỏ các công trình tâm linh – chốn cư ngụ, nương náu của thần vì cho rằng nó thuộc về cái cũ. Nhưng cái vỏ vật chất bị hủy hoại ấy không làm mất đi cái tinh thần còn in đậm trong tâm trí của nhân dân. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Truyền thống là những giá trị đã được chắt lọc trong lịch sử và được con người lựa chọn để lưu giữ và tiếp tục trao truyền cho thế hệ mai sau. Việc phụng thờ các vị thần nói chung trên cả nước và việc người dân Lê Chân vẫn tôn thờ Thánh Phạm Tử Nghi nói riêng là một lựa chọn của chính họ, chỉ khác là sự biến đổi về mặt nhận thức giữa người trước và người sau. Trong một xã hội mà lúc bấy giờ chỉ có làm nông, dựa vào tự nhiên là chính, trời cho bao nhiêu thì làm ăn được bấy nhiêu thì vị thần mà người dân kêu cầu ắt hẳn phải có sức mạnh vô cùng to lớn, đôi khi làm người ta sợ hãi cái oai linh ấy. Cứ mỗi kì lễ hội hàng năm thời xưa việc tế Thánh Phạm Tử Nghi phải có mặt quan tri huyện – người đứng đầu, cai quản cả một vùng lúc bấy giờ về làm chủ tế, đấy là vào những năm có lễ cầu mưa, kỳ tế nào linh ứng, về trích tiền công của nhà nước ra sắm lễ tạ [5,tr.5]. Như vậy Đức Thánh Niệm – Phạm Tử Nghi không chỉ là vị thần bảo trợ cho xóm làng Vĩnh Niệm xa xưa mà còn là một vị thần nước uy nghi hiện lên giúp dân cày cấy, phát triển mùa màng.

Chẳng thế mà trong văn khấn của Ngài mang thần hiệu là Bản cảnh Thành Hoàng, nam dương, đông nguyên soái, lưỡng quốc tiết chế thuỷ bộ, chư doanh phò mã, đô uý, thái uý, Thành quốc công, Nam Hải linh ứng đại vương, Thượng đẳng phúc thần [105,tr.2]. Phạm Tử Nghi khi còn sống là một dũng tướng oai phong, lẫm liệt, dám đem cả quân lính vào bờ cõi nhà Minh quấy phá làm giặc khiếp sợ, đến lúc chết bị chặt đầu mà cứ đem đến đâu thì sinh ôn dịch đến đó làm người Minh phải đem trả về chính quốc, theo như sách Đại Việt sử kí toàn thư đã dẫn. Oai danh của thần trên đất ngoại quốc là thế khi về đến quê hương vẫn không kém phần uy nghiêm. Cứ nơi nào có hòm quách đá chứa thủ cấp của Ngài trôi qua đều lập đền thờ. Quách đá trôi đến Đầm Hồng thì có ông chài được thần báo mộng, đem rước lên thuyền, thuyền không cần chèo cứ thế trôi đi đến bến sông Niệm thì dừng lại. Sấm dậy, gió nổi ầm ầm trong làng từ quan viên đến trai tráng, tề chỉnh ra rước hòm đá về lăng Đôn Nghĩa hiện nay làm lễ an táng. Rồi dân xây miếu lập từ thờ cúng, càng ngày càng rõ rệt là linh ứng [5,tr.5]. Chi tiết được ghi chép lại từ ngọc phả, dù mang nhiều yếu tố huyền bí được dân gian thêm thắt vào nhưng cũng cho thấy tâm thức về vị thần linh thiêng của địa phương. Hơn thế nữa vị thần được nhân dân tôn thờ còn mang ý nghĩa thiêng liêng tới mức nếu không làm vừa lòng thần có thể bị quở phạt mà cái tai họa ấy không một người trong làng nào muốn. Vì thế, cứ đến ngày hội làng, mọi thành viên đều cố gắng hết sức, cống hiến, phô bày những gì tinh túy đẹp đẽ nhất để dâng lên thần linh. Từ đó, lễ hội làng mang một sức mạnh cố kết đặc biệt. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Thần trong làng xã xưa là như vậy, nay thần ở trong phố xá, đô thị còn thấy sự linh thiêng như vậy nữa không? Thực chất tính thiêng của việc thờ phụng thần linh chưa bao giờ mất đi, bởi nếu mất đi thì ngày nay người ta đã không còn thờ cúng nữa. Mà ở đây sự tin tưởng, ngưỡng mộ đối với vị thần linh ấy còn tồn tại ở mức độ nào trong thế giới tinh thần của người hiện đại. Làng quê Vĩnh Niệm xưa kia sau cuộc bể dâu đổi dời được chia tách thành ba làng Nghĩa Xá, Niệm Nghĩa, Đôn Nghĩa, sau này trở thành các phường của một quận nội thành Hải Phòng. Sự chia tách về mặt hành chính cũng là lúc nhân dân cùng một làng nay tách rời nhau, cộng với việc dân ngụ cư từ nơi khác về cư trú, bộ mặt nông thôn biến đổi trở thành phố xá…những yếu tố này tác động lên ứng xử văn hóa của nhân dân khá rõ nét. Người dân nay đâu còn làm nông nữa, bộ mặt đô thị những Nghĩa Xá, Niệm Nghĩa, Vĩnh Niệm…nay bao trùm là các cửa hàng kinh doanh buôn bán, dịch vụ, nghề nghiệp của nhân dân cũng vô cùng đa dạng từ công nhân, viên chức nhà nước đến người làm việc tự do.

Lúc này thì ông thần làng xưa kia làm gì còn có công việc ban mưa, ban tạnh, cho mùa màng bội thu nữa. Thần bây giờ vẫn là đấng linh thiêng, tuy chỉ ban phúc, lộc, bình an, may mắn cho nhân dân mà thôi. Bây giờ hỏi người dân ông Phạm Tử Nghi là ai chắc chắn có nhiều người sẽ trả lời không biết, nhưng nếu nói đến đường Thiên Lôi thì ai cũng biết và đặt thêm một vấn đề nữa là ông Thiên Lôi và ông Phạm Tử Nghi có phải là một không chưa chắc họ dám khẳng định. Từ đó mà ý nghĩa của lễ hội truyền thống tại Từ Nghĩa Xá nói riêng và khắp các di tích thờ Phạm Tử Nghi nói chung ở quận Lê Chân đã không còn mang tính thiêng liêng như xa xưa. Xưa kia ở vùng này hễ có lễ hội là Từ Nghĩa Xá vào đám trước, rồi sau đấy mới đến các di tích còn lại như Lăng Đôn, Đình Niệm. Đến ngày hội thì đêm trước khai hội các kiệu bát cống từ các di tích xung quanh phải về chầu tại sân Từ Nghĩa Xá rồi sáng hôm sau mới quay về di tích của mình để mở hội. Nay thì những phong tục mang ý nghĩa đó không còn duy trì nữa. Quan niệm trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ, việc của nơi nào thì cứ làm tốt ở nơi ấy đã, dẫn đến những tách biệt trong việc sinh hoạt văn hóa, mà ở đây là lễ hội tại từng phường xã trong quận. Dịp lễ hội mùa thu kỉ niệm ngày Thánh hóa vừa qua, Đình Niệm Nghĩa, phường Vĩnh Niệm đã khai hội từ ngày 12 – 9 âm lịch, sớm hơn Từ Nghĩa Xá một ngày. Các hoạt động giữa hai lễ hội tại hai địa điểm này cũng không giống nhau. Ở đây không hề có mâu thuẫn nào giữa hai phường trong việc tổ chức cả, mà do đặc thù mỗi phường mà họ có cách tổ chức khác nhau. Có chăng những ai còn chút hoài niệm về câu ca xưa thể hiện mối thâm tình giữa ba làng Nghĩa Xá, Niệm Nghĩa và Đôn Nghĩa thì có chút tiếc nuối mà thôi.

Như vậy có thể thấy rằng trong bối cảnh hiện nay khi mà những hội nhập, phát triển kinh tế, lo toan cho cuộc sống diễn ra từng ngày từng giờ thì mối quan tâm của nhân dân về vị thần làng hay lễ hội để tôn vinh thần cũng không được như thuở xa xưa nữa. Ngày nay, việc duy trì sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng, lễ hội truyền thống được coi như một cách thức để khơi dậy tâm lý dân tộc, tâm thức uống nước nhớ nguồn, cân bằng đời sống tâm linh cho con người trong thế giới hiện đại.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM ĐẾN DỊCH VỤ

===>>> Dịch Vụ Viết Khóa Luận Ngành Du Lịch

3.1.2 Biến đổi về không gian cảnh quan di tích nơi diễn ra lễ hội Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Không gian của di tích là một nhân tố quan trọng tạo nên một lễ hội truyền thống, nơi đây được coi là diễn trường cho lễ hội. Trong các loai hình di tích thì ngôi đình thường được ví von với những gì có quy mô to lớn, đồ sộ như to như cái đình, rộng như sân đình, sau đấy rồi mới đến các di tích như đền, chùa, miếu, từ, phủ…Đình làng với quy mô đồ sộ nên không gian cũng rộng rãi và thoáng đãng hơn hẳn các di tích còn lại, nhất là vào dịp mở hội, sân đình phát huy tác dụng tối đa làm nơi tế lễ sau đấy là chơi trò chơi…Tuy nhiên, ngày nay có khá nhiều ngôi đình đã bị thu hẹp lại nhất là phần sân do xu thế đô thị hóa. Nói như vậy để thấy rằng không những ngôi đình bị ảnh hưởng bởi kiến trúc đô thị mà tất cả các loại loại hình di tích còn lại đều có xu hướng này nếu nằm trong phố.

Từ Nghĩa Xá nơi thờ Phạm Tử Nghi ở quận Lê Chân cũng đang ở tình trạng “di tích trong phố” như vậy. Phố xá chật chội, đồng nghĩa với việc dân cư đông, dân ngụ cư nhiều, dẫn đến nhà cửa mọc lên san sát, thậm chí tồn tại ngay sát cạnh di tích đã không còn là điều mới mẻ. Từ việc người dân tránh ở gần nơi linh thiêng như đền, chùa, miếu, phủ vì sợ phạm vào hướng tối kị trong kiến trúc nhà ở cho đến việc làm “hàng xóm” của thần linh là câu chuyện không mới trong xã hội ngày nay. Khi diện tích đất ở khan hiếm, đặc biệt là ở vùng đô thị, thì người dân càng linh động hơn trong việc chọn chỗ ở, không kể ở vị trí không thuận lợi cho lắm. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Vấn đề ở đây chúng tôi đang đề cập đến là sự thu hẹp không gian cho diễn trường của lễ hội tại Từ Nghĩa Xá, một mặt mặt do bằng di tích hẹp, mặt khác do con đường Thiên Lôi bên ngoài luôn tấp nập người qua kẻ lại, mua bán trao đổi tại chợ Đôn ngay bên ngoài. Trước tiên, điều này sẽ ảnh hưởng đến sự yên tĩnh của Từ Nghĩa Xá, mà đối với các di tích luôn cần một sự yên ắng nhất định để tránh bị pha tạp những thứ trần tục, đời thường kia. Thứ hai với một lối dẫn vào Từ vô cùng hẹp như vậy có ảnh hưởng rất lớn đến khâu tổ chức lễ hội. Ban tổ chức rất mong muốn trong ngày hội làng là dịp được thể hiện sự hoành tráng trong quy mô đám rước. Tuy nhiên với đường giao thông qua lại tấp nập và một phần cổng ngõ hẹp khiến cho đám rước lễ hội không được to đẹp nữa. Điều đáng tiếc nhất là không còn tiết mục rước kiệu bát cống, cỗ kiệu to đẹp trên có tượng thần ngự hoặc linh vị của thần. Đặc biệt là kiệu bát cống hiện đang lưu giữ tại Từ Nghĩa Xá đã được Bảo tàng Hải Phòng khảo sát, nhận định là một trong những di vật mang phong cách nghệ thuật thế kỉ 18 hiện còn ở Hải Phòng. Đám rước hội Từ Nghĩa Xá được tổ chức với quy mô vừa phải, gọn nhẹ, trên tinh thần thể hiện sự thành tâm là chính. Mặc dù ban tổ chức rất mong muốn có thể khôi phục lại được phong tục rước giao hiếu giữa các di tích trong vùng cùng thờ Thánh Phạm Tử nghi vào ngày mở hội.

Một vấn đề hạn chế nữa đang tồn tại làm biến đổi không gian di tích di tích do sự bất cập trong công tác cưỡng chế di dời, mà ngay trong khuôn viên Từ vẫn có nhà dân sinh sống. Điều này ít nhiều làm ảnh hưởng đến tính thiêng liêng của cảnh quan di tích. Một mặt điều này vừa ảnh hưởng đến di tích nhưng ngược lại mặt khác nó cũng tác động đến cuộc sống của chính những hộ dân này. Đến ngày có hội, những âm thanh ồn ào, náo động bên ngoài kia chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến đời sống của họ. Có thể vào ban ngày, khi những việc đám rước, tế lễ diễn ra, họ có thể đang đi làm, đóng cửa nhà ra ngoài, nhưng đến buổi tối, phần văn nghệ diễn ra, với những âm thanh huyên náo phát ra từ loa máy, thử hỏi họ có hài lòng không. Bởi đáng chú ý ở đây là họ đi chung lối vào Từ, để ngăn cách giữa không gian di tích và cửa vào nhà các hộ dân, ban quản lý đã phải cho làm một cổng sắt, đảm bảo sự an toàn về an ninh cho di tích. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Khi đất nước còn đang gặp chiến tranh, Từ Nghĩa Xá lúc bấy giờ được dùng làm nơi đóng quân của quân đội và thanh niên xung phong.

Chiến tranh đồng nghĩa với hủy hoại là điều không tránh khỏi. Có một khoảng thời gian dài, theo những gì ông Luy – trưởng ban quản lý di tích trình bày trong tham luận tại hội thảo Phạm Tử Nghi tại Từ Nghĩa Xá, Từ không có người trông nom, dẫn đến việc dân vào chiếm đất cư ngụ, lâu dần mua đi bán lại nhiều lần, làm ảnh hưởng nặng nề đến không gian di tích. Mặc dù, trong tình cảnh đó, dân làng cũng cắt cử một hai người vào trông nom di tích nhưng mâu thuẫn vẫn tồn tại giữa một bên là thiêng một bên là tục, một bên là thần và một bên là người. Cho đến năm 2005, khi Từ Nghĩa Xá được nhập về phường Nghĩa Xá ngày nay thì ban quản lí di tích lúc này do phường chỉ định đã tiến hành công tác tu bổ lại các hạng mục công trình trong di tích. Năm 2005, Ban quản lý di tích đã trùng tu lại toàn bộ khu di tích và từ năm 2008 đến nay đã lần lượt mua lại được 2 căn hộ dân cư ngụ trên đất giải vũ phía tây. Năm 2012 xây dựng nhà giải vũ 5 gian, với tổng số tiền đã đưa vào xây dựng từ năm 2005 cho đến nay là 1.720.500.000đ (Một tỷ bảy trăm hai mươi triệu năm trăm nghìn đồng). Tất cả đều là tiền công đức của bách gia trăm họ.

Bằng sự nỗ lực của ban quản lí di tích và sự hợp tác của nhân dân và chính quyền mà phần nào đã trả về cho di tích vẻ phong quang, tính thiêng liêng. Thiết nghĩ, xưa kia chốn tâm linh là nơi tối kị người phàm không dám phạm vào. Các cụ đã đúc kết kinh nghiệm xây nhà ở là phải tránh “góc ao, đao đình”, những nơi này tuyệt xấu, là tối kị, vì khi ở vào những những hướng này, gia chủ không tránh khỏi trong nhà lục đục, xảy ra tai họa. Vậy mà ngày nay, người trần mắt thịt đã chẳng còn để ý đến câu chuyện đó nữa. Không phải họ không hiểu điều đó, chẳng qua vì điều kiện, vì khả năng không đáp ứng được mà họ đành phải chấp nhận cùng chung sống với một “người hàng xóm” có “thế lực” mà thôi.

3.1.3 Biến đổi trong nội dung lễ hội thờ Phạm Tử Nghi Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

3.1.3.1 Về công tác tổ chức

Lễ hội Từ Nghĩa Xá hiện mới được khôi phục từ chục năm trở lại đây sau một thời gian dài bị gián đoạn do chiến tranh và do cảnh quan di tích bị biến dạng. Từ khi được phục hồi lại, lễ hội lại là khoảng thời gian ghi dấu ấn của cộng đồng người dân phường Nghĩa Xá nói riêng và quận Lê Chân nói chung. Xưa kia, lễ hội được tổ chức do người dân làm chủ là chính, có sao thì tổ chức vậy, họ tự bảo nhau làm, theo những gì cha ông truyền lại. Các ghi chép về lễ hội Từ Nghĩa Xá trước năm 1945 còn lại rất ít, không đáng kể, chủ yếu dựa trên hồi ức của các cụ cao niên trong làng. Vào những năm đầu thập kỉ 90, các cán bộ Bảo tàng Hải Phòng đi điền dã, khảo sát để làm hồ sơ di tích Từ Nghĩa Xá cũng như các di tích trong vùng khác cũng thờ Phạm Tử Nghi, đã có một chút thông tin về việc tổ chức lễ hội của dân các làng Nghĩa Xá, Niệm Nghĩa, Đôn Nghĩa.

Hội Từ Nghĩa Xá ngày nay được ấn định tổ chức vào hai thời điểm ngày sinh và ngày mất của Thánh, như những gì được ghi chép trong ngọc phả. Công việc tổ chức lễ hội hiện nay có sự tham gia của chính quyền và nhân dân, chính quyền làm công tác định hướng, chỉ đạo, tổ chức thực hiện do ban quản lí điều hành. Ban quản lý di tích cho họp bàn và thành lập ban tổ chức trong đó có đại diện của các hội, các nhóm, người của ban quản lí, đại diện chính quyền. Mô hình tổ chức lễ hội theo hướng xã hội hóa với sự tham gia của mọi tầng lớp như hiện nay là mô hình thường thấy trong các lễ hội dân gian truyền thống được tổ chức. Như vậy vấn đề đặt ra là có hiện tượng tranh giành quyền lợi, lợi ích của giữa các nhóm trong quá trình tổ chức và điều hành lễ hội Từ Nghĩa Xá hay không? Từ quá trình nghiên cứu chúng tôi nhận thấy rằng, trong khâu tổ chức lễ hội đã có sự hài hòa giữa quan hệ của các nhóm người tham gia. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Hiện nay có ý kiến cho rằng, khi có sự can thiệp của chính quyên, của nhà nước vào các sinh hoạt văn hóa dân gian, đặc biệt là lễ hội, thì không tránh khỏi xảy ra những biến đổi về mặt nội dung của nó. Nhưng vấn đề là, họ can thiệp đến đâu, đến mức độ nào? Công tác quản lý văn hóa đang thu hút sự quan tâm của nhà nước rất lớn. Quản lý ở đây là để đảm bảo cho quá trình hoạt động văn hóa đó diễn ra theo đúng tinh thần, định hướng của Đảng, Nhà nước. Tuy nhiên ở một vài nơi, sự can thiệp này là quá sâu, dẫn đến mất đi cái chất cái hồn của người dân trong đó. Theo chúng tôi xu hướng này xảy ra là không tránh khỏi. Cần thiết phải có một sự định hướng là chủ trương đúng đắn của chính quyền, từ đó người dân thực hiện và làm theo. Nếu giải quyết được mấu chốt vấn đề là sự hợp tác giữa người dân và chính quyền ra sao thì hiệu quả đem lại mới to lớn nhất. Trường hợp lễ hội Từ Nghĩa Xá đã giải quyết tốt mối quan hệ đó. Ban tổ chức lễ hội vẫn là những người điều hành chính, chính quyền tham gia vai trò định hướng. Bản thân người dân họ cũng mong muốn, nhận thấy rằng có sự chứng giám của chính quyền là niềm vinh dự, tự hào đối với họ. Những việc làm long trọng, trang nghiêm, đẹp đẽ ấy của họ trước tiên để phụng sự thần thánh, nhưng đồng thời cũng là để trình diễn, để phô bày cái đẹp của họ cho chính quyền công nhận, đánh giá. Mối quan hệ giữa quan và dân ở đây không xa cách là mấy. Ông chủ tịch phường có thể ban đầu vừa lên đọc diễn văn khai mạc lễ hội trên bục cao trọng vọng ấy. Thoáng đến hôm tất hội đã có thể ngồi vui vẻ ăn uống cộng cảm với nhân dân. Chúng tôi nhớ lại trong bữa ăn ấy, có cụ đã bày tỏ rằng, cụ rất tự hào khi lễ hội được chính quyền đến tham dự, chứng kiến cho công tác tổ chức của nhân dân chu đáo đến mức nào. Họ vui vì ngày hội không chỉ là ngày tế thần, nhớ ơn công lao của tiền nhân mà còn là ngày hội tôn vinh sức mạnh đoàn kết của tập thể, cộng đồng, giữa các nhóm trong xã hội với nhau. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Cùng với sự có mặt của bên chính quyền là sự góp công, góp sức của các đoàn thể trong phường tạo nên ngày hội vui tươi, sinh động nhất. Hội làng xưa là sự tham gia của các giáp, các dòng họ trong làng thì nay cũng tương tự như vậy là ngày hội đoàn kết toàn dân. Lễ hội có sự tham gia của Đoàn thanh niên, Hội phụ nữ, Hội hưu trí, người cao tuổi, Dân quân phường…các nhóm xã hội đó tạo nên tinh thần thống nhất, đoàn kết trong ngày hội. Nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh đã nhận định rằng hội lễ chính là thời điểm mạnh trong đời sống của cộng đồng rằng thời điểm mạnh là thời điểm mà nhân dân thuở xưa tin rằng có giá trị đặc biệt, có ý nghĩa thiêng liêng, khác hẳn với thời gian bình thường của đời sống hàng ngày Thực chất ý nghĩa ngày hội là thời điểm nhân dân cùng nhau chịu sự chi phối về mặt số mệnh và về mặt tình cảm dưới bóng của một vị thần cao cả vẫn còn mãi.

Như vậy chúng ta thấy rằng công tác tổ chức lễ hội hiện nay tại Từ Nghĩa Xá đã có một sự phối hợp, điều hành mang tính chuyên nghiệp, bài bản. Nội dung công việc có được sự phân công rõ ràng, cụ thể, trong đó có cả yếu tố truyền thống, lẫn yếu tố sáng tạo mà ở mục dưới đây chúng tôi xin được bàn thêm.

3.1.3.2 Về diễn trình

Những thay đổi lớn lao nhất trong lễ hội dân gian hiện nay chính là trong phần diễn trình của hội. Mỗi thời mỗi khác, không có một sự vật, hiện tượng nào là bất biến trong xã hội cả, tương tự, sinh hoạt lễ hội truyền thống cũng như vậy. Chúng tôi xin đi vào bàn luận ở hai nội dung chính mà hiện nay khi nghiên cứu về các lễ hội có sự phân biệt một cách tương đối là phần lễ và phần hội. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Trong phần lễ của lễ hội Từ Nghĩa Xá, chúng tôi nhận thấy rằng ban tổ chức và toàn thể nhân dân rất cố gắng trong việc giữ gìn và khôi phục được hình thức tế Tứ Linh theo đúng phong tục cổ truyền của vùng An

Dương xưa. Bốn ngôi đền linh thiêng được dân gian gọi dưới cái tên Tứ Linh Từ mà đến tận ngày nay tất cả vẫn còn tồn tại ở Hải Phòng là một điều hiếm thấy. Việc duy trì được tục tế Tứ Linh này nếu nói về mặt giá trị văn hóa nó mang một ý nghĩa to lớn, khi mà cổ lệ của cha ông được giữ gìn bao đời nay. Tế Tứ Linh bao gồm các vai tế do nam giới đảm nhiệm cho thấy vai trò, vị trí của người đàn ông theo quan niệm Nho giáo ngày trước, “nhất nam viết hữu thập nữ viết vô” có nghĩa nôm na là có mười người phụ nữ chẳng bằng một người đàn ông. Phụ nữ theo quan niệm phong kiến là người không sạch sẽ, cho nên không được tham gia vào công việc tế tự ở làng xã, việc cúng Thành hoàng làng là việc của người nam và người nữ cũng không được cho phép bước vào đình. Tế Tứ Linh được tổ chức vào ngày đầu tiên của kì lễ hội kéo dài ba ngày tại Từ Nghĩa Xá, với ý nghĩa như là việc tế mở cửa di tích để vào lễ hội. Tuy ngày 13 – 9 âm lịch chưa phải là ngày chính hội Từ Nghĩa Xá vào dịp mùa thu nhưng dấu vết về quan niệm Nho giáo vẫn còn đâu đây trong ngày lễ hầu thần thánh này. Ông chủ tế kính cẩn đứng lên quỳ xuống, lễ bái xì xụp, khẩn mời thần linh về dự hội với nhân dân trong làng.

Ngày nay bên cạnh đội tế Tứ Linh tại từ Nghĩa Xá tế phục vụ thần trong ngày lễ hội, còn xuất hiện đội tế Nữ quan, giống như tại nhiều lễ hội khác. Tế Nữ quan lại bao gồm toàn người nữ, từ bà chủ tế, đến bà Đông xướng, Tây xướng, các bà bồi tế, chấp sự. Từ bao giờ vai trò của người phụ nữ lại lên cao như vậy trong một xã hội trọng nam theo quan niệm Nho giáo như Việt Nam? Thực ra ở nước ta từ xưa đến nay song song với quan niệm Nho giáo là quan niệm dân gian “lệnh ông không bằng cồng bà”. Người phụ nữ không hoàn toàn là lực lượng yếu thế trong quan niệm người Việt mà ngược lại có cả một nguyên lý Mẫu – Mẹ trong văn hóa Việt Nam mà rất nhiều các nghiên cứu của các nhà nghiên cứu văn hóa như Trần Quốc Vượng, Ngô Đức Thịnh đã chỉ ra. Người Việt có cả một thứ Đạo Mẫu, mà trong đó có hàng loạt các vị Thánh Mẫu, các vị Chầu Bà, các Cô…Đạo Mẫu ra đời nhanh chóng hòa nhập vào dân gian được nhân dân đón nhận một cách nhiệt thành. Điện Mẫu thâm nhập vào ngôi chùa làng, đền, miếu, thậm chí cả các ngôi đình làng về sau cũng có ban Mẫu. Đạo Mẫu như một thứ cứu cánh cho người nữ giới, nâng cao hơn vai trò của họ trong thế giới tâm linh. Do vậy trong lễ hội Từ Nghĩa Xá hiện nay đội tế Nữ quan của Từ nổi lên đóng vai trò chính trong việc tế lễ hầu thánh. Nếu đội tế Tứ Linh chỉ được tế vào ngày trước hội, đảm bảo đúng thủ tục của cha ông ngày trước thì nay đội tế của các bà các cô có mặt trong ngày chính hội, làm lễ tế khai hội. Chúng tôi phải nhấn mạnh rằng trong chính hội 14 – 9 là ngày mà có các vị đại biểu, quan khách đại diện chính quyền và các ban ngành đoàn thể của phường đến tham dự, dâng hương. Có lẽ việc để các bà các cô làm công việc tế lễ hầu thánh trong ngày vào đám sẽ làm ngày hội trở nên lung linh, tươi vui hơn. Tế Nữ quan còn làm lễ tế tạ vào ngày hôm sau để tất hội, đóng cửa Từ nữa. Như vậy, ở đây chúng tôi nhận thấy có vai trò của người nữ đã được đẩy lên cao trong một sinh hoạt văn hóa trước kia hầu như có sự tham gia của nam giới. Tương tự như từ Nghĩa Xá, Đình Niệm Nghĩa, hay lăng Đôn Nghĩa đều thờ thánh Phạm Tử Nghi chúng tôi cũng thấy hiện tượng có đội tế Nữ quan như vậy. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Bên cạnh đó trong phần nghi lễ chúng tôi cũng nhận thấy đã có một vài thủ tục khác xưa, nay mới có. Chúng tôi lại bắt gặp thấy sự xuất hiện của phụ nữ, lần này là các chị các cô trẻ tuổi hơn đội tế lễ, duyên dáng trong tà áo dài dân tộc, màu sắc giống nhau. Đây là ban lễ tân, các chị mặc áo dài xanh lá, quần vàng, gương mặt trang điểm tươi tắn, công việc của họ tiếp đón đại biểu. Làm cho người đến dự hội có cảm giác như đi hội nghị, được mời vào bàn đại biểu trải khăn trắng, có mời nước hẳn hỏi. Nhưng đây không phải buổi hội nghị thông thường, bên trên chính giữa “sân khấu” không phải là khánh tiết với cờ tổ quốc, tượng Bác Hồ mà là hương án với hương, hoa thơm ngát. Tuy vậy vẫn xuất hiện một chiếc bục gỗ để phát biểu, tăng tính trang trọng. Khi buổi lễ khai hội được cử hành đâu đây cũng có cảm giác rằng giống một hội nghị với những tuyên bố lí do, giới thiệu đại biểu, diễn văn khai mạc…

Chúng tôi cũng không chứng kiến lễ chào cờ, vì nghi thức này không có trong chương trình lễ hội mà ban tổ chức công bố. Chúng tôi nêu lên vấn đề này vì gần đây các phương tiện truyền thông cũng như các nhà nghiên cứu đang lên tiếng cảnh báo việc chương trình lễ hội đang bị biến thành kiểu hội nghị hóa, đại hội hóa, với ảnh Bác, cờ Tổ quốc, có nghi thức chào cờ hát quốc ca…Vấn đề này xảy ra cũng là do chúng ta còn đang lúng túng trong vấn đề sáng tạo truyền thống. Sáng tạo không có gì là sai trái, nhưng cái mới ở mức độ nào thì phù hợp với cái truyền thống đang tồn tại kia mới là điều cần phải đạt được. Những nội dung mới được đưa vào lễ hội thờ Phạm Tử Nghi ở Từ Nghĩa Xá kia là lựa chọn của cả nhân dân và chính quyền, một sự đồng thuận và kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Chúng tôi chưa nhận thấy những nội dung này có gì là quá mới, là không phù hợp cho một buổi lễ để nó phải giảm bớt đi tính thiêng liêng của ngày hội làng. Bởi ngay sau phần diễn văn khai mạc này là phần dâng hương của đại biểu và tế nữ quan khai hội bình thường, không hề có văn nghệ chào mừng, biễu diễn múa hát như kiểu hội nghị. Sự xuất hiện của chính quyền ở đây chỉ mang tính chất vừa đủ, đủ để thấy rằng đây thực sự là ngày tôn vinh nhân vật có công với quê hường đất nước, ngày hội sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Các cụ ta đã đã đúc kết câu nói thể hiện tính chất của các cuộc vui chơi giải trí thời xưa là “vui xem hát, nhạt xem bơi, tả tơi xem hội”. Vậy hội Từ Nghĩa Xá xem xong có “tả tơi” không, thật buồn là chưa được vui đến mức “tả tơi”. Hội làng xưa là dịp tưởng nhớ, tạ ơn vị thần đã ban phúc cho dân làng trong cả năm, mở hội vừa để tế thần, làm thần vui lòng, cũng vừa để nhân dân có dịp vui chơi sau khoảng thời gian lao động đồng áng mệt nhọc. Do vậy kết thúc phần nghi lễ trang nghiêm, mở ra phần hội tươi vui, khỏe khoắn, với nhiều trò chơi để người dân được thi thố khả năng, trổ tài khéo léo của mình. Đáng tiếc là trong hội Từ Nghĩa Xá các cuộc vui này trở nên vắng bóng, thay vào đó là biểu diễn chèo vào buổi tối, phục vụ người nghe người xem là chính. Như vậy không cứ phải hội là đã được chơi, được vui một cách “tả tơi”. Muốn vui chơi được, ắt phải có không gian chơi, với quy mô nhỏ của di tích Từ Nghĩa Xá, điều này khó có thể thực hiện được. Theo các cụ cao niên kể lại ngày hội xưa ở làng Nghĩa Xá có hát chèo, hát nhà tơ, tổ chức đấu vật, thi chọi gà, chơi cờ tướng. Những cuộc vui này thường sẽ diễn ra trong dịp lễ thánh đản vào mùa xuân, khi con người có thời gian rỗi hơn vì vào dịp đầu xuân, đang kì nghỉ Tết. Đối với ngày lễ thánh hóa, thường rơi vào lúc mọi người còn đang mải đi làm, đi học không có thời gian dự hội được. Vì thế không có nhiều trò chơi dân gian được tổ chức trong dịp này là điều dễ hiểu.

Vấn đề con người đi dự hội cũng là một biến đổi đáng phải quan tâm. Lễ hội dân gian mặc dù vẫn mang ý nghĩa là ngày hội để nhân dân tham gia lễ bái thần linh, vui chơi giải tỏa căng thẳng, cân bằng đời sống tâm linh. Nhưng sự phổ biến, tầm phổ quát của lễ hội truyền thống dường như đã thu hẹp lại chỉ còn ở một một bộ phận dân chúng, ở đây là lớp người đã có tuổi trong cộng đồng. Khi vào dự hội Từ Nghĩa Xá, chúng tôi dễ dàng nhận ra sự vắng bóng của các bạn trẻ. Không kể đến phần đám rước, nơi mà có nhóm các bạn Đoàn viên trong phường tham gia góp sức. Phải chăng thế hệ trẻ đã bỏ qua mất thời điểm thiêng của cộng đồng? Thực chất, trong một thế giới như hiện nay khi có quá nhiều việc phải làm, phải quan tâm thì một bộ phận bỏ quên cái hiện hữu là điều không tránh khỏi. Nhưng văn hóa truyền thống không phải là thứ dễ dàng mất đi, mà nó vẫn tàng ẩn trong cộng đồng, khi con người đến thời điểm nhận thức được sự tồn tại của nó thì lại tôn vinh. Chúng tôi tin rằng, ngày hôm nay trong buổi lễ hội làng có bạn trẻ nào đó không đi xem hội, nhưng tới khi họ đến cái tuổi như người ông, người bà của họ ngồi trên hàng ghế dự hội kia, chắc chắn rồi họ lại kế tục những gì tiền nhân đã làm. Có thể người trẻ họ không đi hội, nhưng khi ông bà, cha mẹ họ mang về gói lộc thánh, tờ công đức ghi danh của chính họ do cha mẹ làm cho thì họ vẫn tồn tại ý thức về vị thần làng, về thế giới tâm linh bao bọc quanh thế giới vật chất họ đang sống. Xét cho cùng, lễ hội được tổ chức hàng năm là sinh hoạt văn hóa mà phải lấy lớp người cao tuổi trong cộng đồng làm trung tâm bởi từ những con người này mà các giá trị truyền thống mới được đem ra thực hành, từ đó trao truyền cho thế hệ mai sau.

Từ đây, có thể thấy rằng, lễ hội dân gian truyền thống khi đặt trong một bối cảnh xã hội như ngày nay sẽ không tránh khỏi có những thay đổi để phù hợp với diện mạo của thời đại. Biến đổi giúp cho sinh hoạt văn hóa này đi vào đời sống của con người trong xã hội hiện đại, để làm sao vừa ghi nhớ truyền thống ông cha, vừa đưa hơi thở thời đại vào trong nó.

3.2 Nguyên nhân biến đổi Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Văn hóa luôn vận động và biến đổi trong đời sống của con người, giống như nhiều hiện tượng khác. Lễ hội dân gian truyền thống cũng tương tự như vậy. Từ đâu mà xuất hiện những biến đổi trong lễ hội thờ Phạm Tử Nghi ở Lê Chân, Hải Phòng thì theo chúng tôi xuất phát từ mấy nguyên nhân.

3.2.1 Sự phát triển kinh tế

Ngày nay khi đánh giá một xã hội phát triển đến đâu, người ta thường nhìn vào yếu tố kinh tế. Từ khi nước ta bước vào thời kì đổi mới phát triển theo xu hướng kinh tế thị trường, bộ mặt đất nước đã có nhiều thay đổi đáng kể, đặc biệt là sự nâng cao đời sống của nhân dân. Kinh tế phát triển, mặt bằng chung người dân không cần đến cơm no áo ấm như cái thời bao cấp đói kém nữa mà phải là ăn ngon mặc đẹp. Tiền nhân đã có câu “có thực mới vực được đạo” quả không sai, khi vật chất đã được thỏa mãn, người ta nghĩ tới nhu cầu hưởng thụ về mặt tinh thần. Lí do vì sao việc nghiên cứu lễ hội dân gian hay lấy mốc sau đổi mới hay 1986 chính là là vì đây là thời điểm bắt đầu có những chuyển biến về kinh tế xã hội ở Việt Nam. Khi kinh tế thị trường nở rộ cũng là lúc người ta mong muốn phục hưng văn hóa truyền thống, tìm về bản sắc, nguồn cội dân tộc, xu hướng phú quý sinh lễ nghĩa, vinh quy bái tổ…Đây là nhu cầu tất yếu của con người khi họ đã tìm thấy sự thành công trong công việc, trong cuộc sống, tâm lý muốn thể hiện.

Sau đổi mới là thời điểm mà rất nhiều các lễ hội dân gian truyền thống lâu ngày không được tổ chức do chiến tranh, do nghèo nàn thì nay nở rộ về số lượng, bung tỏa ra ở khắp mọi chốn từ làng quê đến phố thị. Khi đã có sự thâm nhập của yếu tố kinh tế và tâm lý muốn được thể hiện vào trong một sinh hoạt văn hóa mang tính truyền thống như lễ hội tất yếu nảy sinh biến đổi. Có tiền tất yếu khi vào lễ hội người ta sẽ muốn đóng góp nhiều hơn. Có người thì sẽ quan niệm đây là việc làm xuất phát từ tâm, làm được nhiều là do thánh ban lộc nay đi lễ thánh thì trả lễ lại. Nhưng có người lại quan niệm rằng lễ bái càng to thì thánh phù hộ cho càng nhiều. Hay một nhóm nào đó muốn thể hiện, gây ảnh hưởng lên cộng đồng thì họ sẽ chọn ngày lễ hội như là dịp để cho thấy những phẩm chất ưu tú, nổi trội ở họ. Việc trong lễ hội Từ Nghĩa Xá có đội tế nữ quan chuyên tế lễ hầu thánh đã cho thấy sức ảnh hưởng hội phụ nữ trong phường đó. Nghi thức tế lễ xưa nay thường thấy vai trò của người nam, bản thân hội Từ Nghĩa Xá cũng có tế nam quan nhưng lại không được tế vào chính hội mà lại là tế nữ quan. Nhìn chung khi mà có sự phát triển về kinh tế thì người dân mới bắt đầu nảy sinh các nhu cầu sáng tạo truyền thống, tạo sự thay đổi trong các sinh hoạt văn hóa của chính mình.

3.2.2 Sự đô thị hóa Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Nếu yếu tố kinh tế tạo động lực thì sự đô thị hóa đang diễn ra đồng thời với phát triển kinh tế kia là môi trường, điều kiện tạo ra biến đổi. Làng biến thành phố là chuyện không lạ lẫm gì trong thời buổi hiện nay. Ngay cả làng quê bây giờ mà đường liên thôn, liên xã, liên huyện còn được rải nhựa đẹp chẳng khác gì đường quốc lộ. Từ đồng ruộng, người nông dân bước ra phố, theo chân họ là vốn văn hóa làng xã cũng kéo ra đến phố thị.

Sự thay đổi rõ ràng nhất của quá trình đô thị hóa là hệ thống cơ sở hạ tầng được nâng cấp, xây mới, quy mô hơn, khang trang hơn. Ở những thành phố lớn như thủ đô Hà Nội chẳng hạn, hàng năm có rất nhiều hệ thống nhà chung cư được xây dựng mới, đáp ứng nhu cầu nhà ở của lượng dân số ngày một gia tăng. Vấn đề chỗ ở luôn là câu chuyện ở vùng đô thị. Dù dân có đông đến đâu, nhà có cao chọc trời đến nhường nào thì họ vẫn cần đến chốn tâm linh để gửi gắm, giải tỏa những áp lực lên tinh thần trong một đời sống xô bồ hiện nay. Các thiết chế tín ngưỡng truyền thống vẫn đang ngày ngày tồn tại trong một đời sống đô thị nhộn nhịp hiện đại kia. Đây được coi như khoảng không gian yên tĩnh, thiêng liêng để khi con người cần tĩnh tâm tìm đến.

Cùng với không gian tâm linh là các sinh hoạt tín ngưỡng đi liền với nó. Lễ hội truyền thống được tổ chức hàng năm trong di tích là dịp nhắc nhở con người ôn lại truyền thống của cha ông, tưởng nhớ về cội nguồn dân tộc. Tuy nhiên không gian đô thị chật chội lại vô tình tác động đến hoạt động tổ chức lễ hội. Đối với lễ hội thờ Thánh Phạm Tử Nghi tổ chức tại Từ Nghĩa Xá, chúng tôi thấy tác động to lớn của sự đô thị hóa đến lễ hội nơi đây như thế nào. Từ một ngày hội tưng bừng thu hút sự chú ý của cả làng cả tổng nay chỉ còn là một sinh hoạt của lớp người cao tuổi trong cộng đồng là chính. Từ một đám rước hoành tráng có kiệu bát cống của tất cả các di tích trong vùng về dự hội chỉ còn là đám rước mang tính hình thức mà thôi. Tất cả xuất phát từ cái sự gò bó của không gian thiêng, bị lấn lướt bởi thế giới trần tục bên ngoài đã làm mất đi sự trọn vẹn cho một ngày hội làng tươi vui.

3.2.3 Sự lựa chọn trong việc hưởng thụ văn hóa Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Lý giải nguyên nhân này chúng tôi xem xét nó thông qua hai góc nhìn thứ nhất là giới tính và thứ hai là tuổi tác. Nữ giới có xu hướng tìm đến thế giới tâm linh hơn là nam giới, nói như vậy không phải toàn bộ giới nam không ai mê tín. Nhưng phụ nữ là phái yếu, về mặt sinh học họ cũng đã yếu đuối hơn nam giới, tâm lý luôn muốn có sự che chở. Ngày xưa khi chưa có những hình thức tư vấn, giải tỏa uẩn khúc về mặt tâm lý hiện đại như bây giờ, người phụ nữ có xu hướng tìm đến chốn tâm linh. Điển hình trong các tác phẩm văn học như Truyện Kiều, Thúy Kiều đã từng mấy bận nương nhờ chốn cửa Phật trên đường đời lắm thăng trầm của nàng. Thị Kính gặp oan khuất cũng vào chùa tu hành để rồi sau này thành Phật Quan Âm…Những câu chuyện trong văn học này cốt để chúng tôi minh chứng cho luận điểm cho rằng người nữ với xu hướng hướng nội, dễ dàng tìm đến chốn tâm linh và mong muốn gắn bó với nó như một niềm an ủi hay để giải tỏa cuộc sống trần tục.

Đồng thời ngày nay đang có một sự lên ngôi nhất định trong tín ngưỡng Mẫu, một thời bị cho là mê tín dị đoan thì nay được thừa nhận và tôn vinh. Tín đồ đạo Mẫu phần đông là các chị em, có cả nam giới và cả những người không xác định được giới tính, sự lên ngôi của nữ giới trong thế giới tâm linh cũng đồng nghĩa với việc các sáng tạo trong văn hóa truyền thống của dân tộc sẽ thiên về họ hơn là giới nam. Trong quá khứ người đàn ông Việt đã có cả một thời gian thống trị trong xã hội, được coi là “đinh”, “tráng”, người phụ nữ bé mọn núp bóng đằng sau dù có được một chút gọi là “lệnh ông không bằng cồng bà”. Nay do xuất phát từ những điều kiện kinh tế xã hội, sự bình đẳng giới đã dần được công nhận…người phụ nữ có chỗ đứng hơn trong nhiều hoạt động. Đồng thời họ cũng có nhu cầu nhiều hơn trong việc lễ bái, tâm linh, ngày rằm mùng một nào cũng thấy các bà các cô đi lễ đền chùa, con nhang đệ tử của các điện Mẫu rất đông là nữ giới, đặc biệt những người làm kinh doanh buôn bán…Từ những nhu cầu nảy sinh đó là trong lễ hội làng hiện nay phụ nữ cũng tham gia và đóng vai trò làm nên sự thành công của ngày làng vào đám. Đây là dịp tốt nhất để họ thể hiện với cộng đồng, không chỉ với nam giới mà cả với những người cùng giới khác. Họ ăn mặc đẹp hơn ngày thường, tô son điểm phấn rạng rỡ. Trong cuộc tế hầu thánh họ còn là những con người đang làm việc thánh, công việc mang tính thiêng liêng không phải ai trong cộng đồng cũng làm được. Ở đây chúng tôi quan sát từ lễ hội Từ Nghĩa Xá và hai lễ hội khác là lễ hội ở Lăng Đôn Nghĩa và Đình Niệm Nghĩa cũng cùng thờ Phạm Tử Nghi ở Lê Chân, Hải Phòng thì nhận thấy có điểm này. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Cùng với góc nhìn về giới trong sự lựa chọn và hưởng thụ văn hóa là góc nhìn về mặt tuổi tác. Theo chúng tôi độ tuổi cũng quyết định đến việc người ta chọn, hưởng thụ văn hóa truyền thống hay văn hóa đại chúng, hiện đại. Văn hóa là do con người sáng tạo ra, do vậy con người có quyền tự do trong việc sáng tạo và hưởng thụ nó. Vậy ở đây có nghĩa là có một sự phân biệt giữa ai là người sẽ hưởng thụ loại hình văn hóa nào chăng? Thì vấn đề là đến độ tuổi nào thì anh có khả năng tiếp nhận loại hình văn hóa nào mà thôi. Người trẻ có khả năng tiếp cận những cái mới, những cái mang tính phổ biến thuộc về văn minh, khoa học kĩ thuật hơn là người có tuổi và ngược lại người có tuổi bằng kinh nghiệm sống đã tích lũy được có khả năng trải nghiệm vốn văn hóa dân tộc, cộng đồng nhiều hơn. Chính vì thế khi nói đến giới trẻ người ta nghĩ đến văn hóa đại chúng như làn sóng văn hóa Hàn Quốc, văn hóa Âu – Mỹ, điện ảnh Hollywood, đồ ăn nhanh, mạng xã hội…Trái lại văn hóa dân gian ăn sâu vào tiềm thức của các bậc cao tuổi trong gia đình như ông bà, cha mẹ là âm nhạc cổ truyền, tín ngưỡng, phong tục truyền thống, lễ tết, lễ hội…Theo chúng tôi những lựa chọn trong việc hưởng thụ văn hóa nào đó của mỗi lứa tuổi không hề đem đến thay đổi tiêu cực cho bất kì loại hình văn hóa nào. Chính bản thân mỗi con người là chủ thể sáng tạo ra văn hóa sẽ tự điều chỉnh mình để làm hạn chế những mâu thuẫn có thể xảy ra nhất.

3.3 Giải pháp khai thác di tích và lễ hội phục vụ hoạt động du lịch

Du lịch tâm linh đang được xem là thế mạnh của Hải Phòng, hàng năm lượng du khách tìm đến các điểm di tích để tham quan năm sau tăng hơn năm trước.

Số lượng du khách trên sẽ nhiều hơn nếu có có sự quảng bá và đầu tư bài bản khi tới thăm các điểm di tích trên địa bàn từng địa phương và của thành phố.

3.3.1 Kiến nghị Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

Các cấp thành phố

Du lịch tâm linh phải được tập trung đầu tư phát triển theo quy hoạch bài bản trên cơ sở khai thác những giá trị nổi trội về cảnh quan thiên nhiên và văn hóa dân tộc, đặc biệt là văn hóa tín ngưỡng, tôn giáo Việt Nam.

Phát triển du lịch tâm linh trở thành động lực thu hút khách du lịch, thúc đẩy các hoạt động dịch vụ du lịch khác, tạo sự đa dạng và hấp dẫn cho du lịch Việt Nam và đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế-xã hội theo hướng bền vững; phát triển du lich tâm linh trở thành giải pháp hữu hiệu để phát triển bền vững thông qua tạo việc làm, thu nhập cho cư dân địa phương, tăng cường hiểu biết giao lưu văn hóa, tìm hiểu thế giới và tạo động lực bảo tồn giá trị truyền thống, tôn vinh bản sắc văn hóa dân tộc.

Phát triển du lịch tâm linh trở thành mục tiêu phát triển đời sống tinh thần cho nhân dân hướng tới những giá trị chân-thiện-mỹ và nâng cao chất lượng cuộc sống, thúc đẩy tiến bộ xã hội; du lịch tâm linh phải phát triển theo hướng chăm lo nuôi dưỡng tinh thần tiến bộ, làm cho tư tưởng, tinh thần trong sáng đồng thời đấu tranh, bài trừ những hủ tục, dị đoan làm sai lệch tư tưởng và u muội tinh thần.

Địa Phương

• Xác định từng địa phương phải làm tốt công tác “xã hội hóa” trong việc trùng tu, tôn tạo các di tích. Tính đến nay, các tổ chức, cá nhân đóng góp hàng trăm tỷ đồng tôn tạo, phục dựng các di tích trên địa bàn thành phố, qua đó thu hút đông đảo du khách tới tham quan, dâng hương. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.
• Tạo điều kiện, khích lệ các cá nhân doanh nghiệp xã hội hóa đồng tư tôn tạo các di tích lịch sử, đền, đình, chùa qua đó giúp tôn tạo cải trang bộ mặt của địa phương cũng như tạo một nơi tâm linh cho nhân dân địa phương cũng như nhân dân cả nước đến.
• Thực hiện hóa tuyến du lịch độc đáo trên, cũng như phát triển toru du lịch tâm linh trên địa bàn thành phố cần chú trọng trong công tác quảng bá và đầu tư phát triển các điểm di tích lịch sử hiện có với việc kêu gọi các tổ chức, cá nhân vào đầu tư, góp phần chỉnh trang điểm di tích.
• Đặc biệt, là những điểm di tích văn hóa tâm linh. Trước mắt, cần tập trung trùng tu và tu bổ các điểm di tích đang bị xuống cấp. Tổ chức tuyên truyền tới người dân tại các địa phương tham gia vào việc bảo tồn và phát huy các di tích trên các nơi cần được bảo tồn.

3.3.2 Giải pháp

• Củng cố và hoàn thiện các cơ sở hạ tầng, các dịch vụ du lịch để đảm bảo chất lượng du lịch.
• Tăng cường thêm bộ phận an ninh, bảo vệ để giảm thiểu các tệ nạn trộm cướp và lừa đảo, ăn xin vé số,mê tín dị đoan, đeo bám khách, vi phạm môi trường kinh doanh, nhằm xây dựng 1 môi trường kinh doanh du lịch lành mạnh.
• Mở thêm những hoạt động giải trí lành mạnh, độc đáo, hấp dẫn mang đậm bản sắc địa phương để thu hút khách du lịch và không làm mòn văn hóa giá trị tại điểm.
• Nghiên cứu phục dựng bảo tồn các lễ nghi cổ tuyền có từ xa xưa để phát huy nét đẹp của địa phương.
• Tăng cường quảng bá trên các phương tiện thông tin đại chúng để người dân có thể biết và tiếp cận được lễ hội.
• Mỗi địa phương nên có một nguồn quỹ xã hội phục vụ cho việc trùng tu tôn tạo bảo tồn cảnh quan.
• Giáo dục, tuyên truyền nâng cao nhận thức về giá trị cảnh quan, Thực hiện chương trình nâng cao nhận thức về bảo vệ cảnh quan, giá trị. Phổ biến kiến thức, kinh nghiệm cho dân cư trong việc phát triển du lịch cộng đồng gắn với điểm du lịch tâm linh; tạo điều kiện và định hướng hoạt động cho các chức sắc tôn giáo, các tín đồ, tăng ni, phật tử trong việc tổ chức hoạt động du lịch tại các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.
• Xây dựng sản phẩm du lịch tâm linh theo quy hoạch không gian phát triển các khu, điểm du lịch tâm linh đạt tới độ tinh tế đáp ứng đúng các nhu cầu về tâm linh của du khách; kết nối hình thành các tuyến du lịch tâm linh quốc gia.
• Tập trung nguồn lực, tạo cơ chế huy động nguồn lực đầu tư vào các khu, điểm có giá trị về mặt văn hóa lịch sử tín ngưỡng. Đầu tư cho bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa tâm linh, đặc biệt về tín ngưỡng, tôn giáo và những giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể gắn với điểm tâm linh trở thành yếu tố hấp dẫn đặc sắc Việt Nam để thu hút khách du lịch; đầu tư vào hạ tầng tiếp cận điểm du lịch linh và hệ thống cơ sở dịch vụ đảm bảo chất lượng, tiện nghi, hài hòa với không gian và tính chất khu, điểm du lịch tâm linh.
• Tăng cường nghiên cứu thị trường, phát triển sản phẩm, xúc tiến quảng bá du lịch tâm linh trong mối liên kết phát triển các loại hình du lịch khác đi liền với quản lý chặt chẽ.
• Thực hiện các chính sách du lịch có trách nhiệm hướng tới hỗ trợ cộng đồng dân cư tăng cường năng lực tham gia phục vụ du lịch tại khu, điểm du lịch tâm linh; có cơ chế điều tiết, tái đầu tư vào quản lý điểm đến du lịch tâm linh bằng nguồn tài trợ, công đức, đóng góp tự nguyện của du khách.
• Phát huy vai trò của cộng đồng dân cư, mang lại sự hưởng lợi tối đa cho cộng đồng dân cư tại điểm du lịch tâm linh.

3.3.3 Một số chương trình du lịch

CHÙA HÀNG – CHÙA CAO LINH – KHU DI TÍCH BẠCH ĐẰNG GIANG – ĐỀN THỜ PHẠM TỬ NGHI

• 6h30: Xe và hướng dẫn viên đón quý khách tại điểm hẹn
• 7h: Xe xuất phát. Đoàn ăn sáng tự túc
• 7h30: xe đưa quý khách đến chùa Dư Hàng. Quý khách dâng hương và nghe giới thiệu lịch sử xây dựng ngôi Chùa .
• 10h30: Đến Chùa Cao Linh – Hải Phòng được xây dựng cách đây hơn 300 năm nhưng vẫn giữ được nét đẹp truyền thống xen lẫn nét hiện đại thời nay. Quý khách dâng hương và nghe giới thiệu lịch sử xây dựng ngôi Chùa .
• 12h00: Quý khách dùng cơm chay tại chùa Cao Linh.
• 13h30: Quý khách lên xe di chuyển đi tham quan Khu di tích Bạch Đằng Giang. Đến nơi, quý khách dâng hương và tìm hiểu về quần thể lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng nổi tiếng của TP Hải Phòng , gắn liền với 3 trận thủy chiến nổi tiếng trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc ta. (Quý khách tham quan và chụp ảnh lưu niệm)
• 16h30: Quý khách tập trung và lên xe về Đền thờ Phạm tử nghi dâng hương tìm hiểu về lịch sử, văn hóa của đền thờ.
• 18h00: Quý khách về đến điểm đón ban đầu. HDV chia tay khách, kết thúc chương trình tham quan.

CHƯƠNG TRÌNH THAM QUAN HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM ĐỐI TƯỢNG HS THCS VÀ THPT

Lăng thờ Phạm Tử Nghi – Bảo tàng Hải Quân – Bến Tàu Không số – Khu tưởng niệm Vương Triều Mạc

Thời gian Nội dung chương trình: Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

• 06h30: Xe và hướng dẫn viên đón Quý khách tại điểm hẹn.
• 07h00: Xe xuất phát. Đoàn ăn sáng tự túc.
• 7h30: Đoàn đến tham quan lăng Thờ Phạm Tử Nghi dâng hương và nghe thuyết trình giới thiệu về lăng thờ, lễ hội đền danh tướng và thân thế Phạm Tử Nghi
• 8h30: Đoàn lên xe tham quan Bảo tàng Hải Quân – Dương Kinh HP
• 9h00: Chia 4 nhóm, các nhóm cách nhau 5 phút vào tham quan và theo HDV bảo tàng nghe thuyết minh, giới thiệu về truyền thống quân và dân quân khu 3, giới thiệu về bảo tàng và khu trưng bày bảo tàng.
• 9h30-10h15:  Học sinh tập trung theo lớp tại sân bảo tàng( ngoài trời) học tập chuyên đề dạy học tích hợp : “ Chúng em hành quân theo những bước chân người anh hùng ” nhân dịp Ngày thành lập quân dội Nhân dân Việt Nam 22/12..( do trường giảng dạy).
• 10h15-10h45: Học sinh tham quan, chụp ảnh lưu niệm theo từng lớp.
• 10h45–11h45: Tập trung di chuyển đến Bến tàu Không số K15, làm lễ dâng hương, nghe thuyết minh.
• 11h45 – 13h30: Ăn trưa , nghỉ trưa tại đoàn an điều dưỡng 295.
• 13h30: Đoàn xuất phát đến Khu tưởng niệm Vương Triều Mạc, đoàn làm lễ dâng hương, nghe thuyết minh về lịch sử vương Triều Mạc , tham quan Hậu cung, Chiêm ngưỡng thanh Định Nam đao – 1 bảo vật quốc gia. Tham gia vào chương trình Teambuilding tại sân khu di tích nhà Mạc.
• 17h00: Đoàn di chuyển về Hải Phòng. Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.
• 18h00: Đoàn về đến điểm đón ban đầu, tại đây Hướng dẫn viên chia tay Quý khách, kết thức chương trình tham quan.

Tiểu kết chương 3

Lễ hội thờ Phạm Tử Nghi tại Từ Nghĩa Xá là một lễ hội nhỏ, mang tính chất trong phường xã. Lễ hội tổ chức nhằm thỏa mãn đời sống tâm linh tín ngưỡng của người dân trong việc thờ Phạm Tử Nghi, nhân vật người địa phương có công với dân với nước. Trải qua những năm tháng chiến tranh bị gián đoạn, nay người dân phường Nghĩa Xá nói riêng và nhân dân trong quận Lê Chân nói chung đã tiến hành tu sửa di tích và phục hồi lại lễ hội truyền thống. Có được điều này là nhờ sự đồng tâm, hiệp lực của toàn thể cộng đồng, xuất phát từ mong muốn, nguyện vọng của người dân, tìm về nguồn cội của cha ông.

Trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ như hiện nay, những tác động của nó lên mọi mặt đời sống của nhân dân là không tránh khỏi, đặc biệt là đối với văn hóa truyền thống. Di tích và là lễ hội thờ Phạm Tử Nghi đã có nhiều biến đổi phù hợp với thời cuộc.

KẾT LUẬN

Quận Lê Chân, Hải Phòng đã sớm được thành lập sau ngày Hải Phòng giải phóng, ngày nay là một trong những quận tạo thành nội đô thành phố. Trải qua bao thăng trầm, sáp nhập thêm các làng xã thuộc huyện An Dương, Lê Chân đã có được diện mạo như hiện nay. Từ những làng xã cũ hòa nhập vào một quận đô thị năng động, trở thành các phường, các tổ dân phố, nhưng người dân vẫn tiến hành giữ gìn rất nhiều các tín ngưỡng, lễ hội, phong tục tập quán của cha ông thuở trước.

Trong các di tích tín ngưỡng của nhân dân vẫn còn hiện hữu là tục thờ cúng người anh hùng, vị tướng có nguồn gốc từ quê hương Lê Chân ngày nay đó là Phạm Tử Nghi. Ông sinh ra trong một thời điểm lịch sử đầy biến động, trong nước là sự tranh đoạt vương quyền giữa các tập đoàn phong kiến Lê – Trịnh, sự nổi lên của họ Mạc và ở ngoài nước là sự áp đặt, đô hộ của phong kiến phương Bắc lên đất nước ta. Phạm Tử Nghi khi sống làm quan triều Mạc. Lúc mất được nhà Lê ban sắc phong thần, trở thành một vị thần uy linh trong tiềm thức người dân Hải Phòng.

Lê Chân là quận mà có mật độ đậm đặc các di tích có ý nghĩa quan trọng thờ Phạm Tử Nghi, đặc biệt là Từ Nghĩa Xá. Từ được liệt vào hàng Tứ Linh Từ có nghĩa là bốn ngôi đền thiêng của vùng An Dương trước kia, với ba di tích khác là Từ Lương Xâm – thờ Ngô Quyền, Đền Phú Xá – thờ Trần Hưng Đạo, Phủ Thượng Đoạn – thờ Mẫu Liễu Hạnh. Từ Nghĩa Xá là ngôi đền chính thờ Phạm Tử Nghi, được xây dựng trên mảnh đất trước kia là nhà của Ngài khi sống với thân mẫu.

Lễ hội thờ Phạm Tử Nghi diễn ra tại Từ Nghĩa Xá hàng năm vào hai dịp – xuân thu nhị kì, mùa thu 14 – 9 và mùa xuân 2 – 2 âm lịch. Sau một thời gian gián đoạn do chiến tranh, mất mát, nay nhân dân phường Nghĩa Xá phục dựng lại lễ hội trên cơ sở kế thừa những gì cha ông truyền lại. Như vậy việc tổ chức lại lễ hội cho thấy mong muốn nguyện vọng của nhân dân trong việc tìm về những giá trị cốt lõi trong bản sắc văn hóa của cộng đồng từ bao đời nay. Ngày hội làng lại tiếp tục trở thành tâm điểm chú ý của nhân dân. Người ta lại vui mừng làm công tác chuẩn bị, từ dọn dẹp di tích, trang hoàng đường phố, đến việc chuẩn bị lễ vật dâng thánh, phân công công việc cho đám rước, cho buổi tế lễ…

Để tổ chức thành công một kì lễ hội hiện nay có sự tham gia của nhân dân từ mọi ban ngành, đoàn thể trong phường, trong đó nổi lên là mối quan hệ của chính quyền địa phương và người dân. Ban tổ chức lễ hội gồm các thành viên trong ban quản lý di tích Từ Nghĩa Xá, phối hợp với chính quyền, xây dựng một nội dung lễ hội có sự thống nhất, đồng thuận từ cả hai phía. Chính quyền ở đây chỉ đóng vai trò định hướng, chỉ đạo nhân dân tổ chức, còn công việc tiến hành ra sao vẫn do nhân dân bàn bạc, xây dựng. Khi lễ hội diễn ra, có sự cân bằng giữa phần nghi thức của chính quyền với phần nghi lễ của nhân dân, tất cả đã tạo nên một sự hài hòa, thỏa mãn giữa hai bên. Một mặt chính quyền thể hiện được vai trò là người lãnh đạo, định hướng người dân trong khuôn khổ là người quản lý, mặt khác nhân dân vẫn được làm chủ các sáng tạo văn hóa của mình. Theo cách nói hoa mỹ ngày nay là một sự hòa hợp giữa “ý Đảng lòng dân”. Ngày hội đã thực sự trở thành ngày đoàn kết các tập hợp dân chúng, từ các Đoàn viên thanh niên đến hội phụ nữ, hội cao tuổi, cán bộ hưu trí, các vị lãnh đạo và toàn thể nhân dân trong phường.

Qua việc tìm hiểu, nghiên cứu về lễ hội Từ Nghĩa Xá thờ Phạm Tử Nghi ở Lê Chân, Hải Phòng có thể thấy rằng, hơn bao giờ hết người dân vẫn mong muốn tìm về với các sinh hoạt văn hóa dân gian truyền thống của dân tộc mình, để thỏa mãn nhu cầu tâm linh trong thế giới biến động như hiện nay. Người ta vẫn mong muốn đi lễ Đức Thánh để cầu sức khỏe, bình an, may mắn, hạnh phúc cho bản thân và cho gia đình. Đi lễ hội, được ghi tờ công đức đóng góp một chút lòng thành của mình cho việc thờ phụng vị thần linh thiêng để nhận lại được sự phù hộ là điều nhân dân muốn làm. Hơn nữa, vào dịp lễ hội con người được thể hiện những gì tính túy, đẹp đẽ nhất của mình để phục vụ thần thánh, đó là được coi là niềm tự hào, động lực thúc đẩy con người hướng tới những điều tốt đẹp, chân – thiện – mỹ.

Tuy nhiên lễ hội Từ Nghĩa Xá hiện nay cũng không tránh khỏi những tác động của các điều kiện kinh tế, xã hội, môi trường…vào trong nó. Dần dần nhiều người đã có quan niệm nhạt nhòa đi về lễ hội truyền thống, không rõ về nhân vật thờ nữa, coi việc đi hội đi lễ chỉ để cầu cúng lấy may. Sự tác động của đô thị hóa dẫn đến biến đổi không gian cảnh quan di tích nơi diễn ra lễ hội, khiến cho diễn trường lễ hội bị thu hẹp lại. Hay là sự phân hóa một cách tương đối giữa những người tham gia lễ hội, đi xem lễ hội chỉ còn tập trung vào lớp người có tuổi, xuất phát từ những lựa chọn trong việc hưởng thụ các giá trị văn hóa…Những thay đổi này đang tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên lễ hội thờ Phạm Tử Nghi tại Từ Nghĩa Xá nói riêng và lễ hội truyền thống trong bối cảnh hiện nay nói chung.

Trong xu thế hội nhập quốc tế như hiện nay, Việt Nam không thể nằm ngoài quy luật ấy. Tuy nhiên để có thể phát triển một cách bền vững, hòa nhập mà không hòa tan trong làn sóng văn hóa toàn cầu thì việc bảo tồn, phát huy vốn văn hóa dân tộc mà trong đó là hệ thống phong phú hàng ngàn lễ hội dân gian là một vấn đề thiết thực, đáng được quan tâm nghiên cứu. Vì thế, kết quả nghiên cứu này sẽ là một gợi mở cho các nghiên cứu tiếp theo, sau này về lễ hội như các xu hướng biến đổi của lễ hội ở đô thị, có hay không vấn đề mâu thuẫn, xung đột giữa các bên trong quá trình tổ chức lễ hội, bảo tồn lễ hội trong không gian đô thị hiện nay… Khóa luận: Giải pháp khai thác di tích và lễ hội thờ Phạm Tử Nghi.

XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:

===>>> Khóa luận: Khai thác phục vụ du lịch tín ngưỡng thờ phạm tử nghi

Dịch Vụ Viết Luận Văn 24/7 Chuyên cung cấp dịch vụ làm luận văn thạc sĩ, báo cáo tốt nghiệp, khóa luận tốt nghiệp, chuyên đề tốt nghiệp và Làm Tiểu Luận Môn luôn luôn uy tín hàng đầu. Dịch Vụ Viết Luận Văn 24/7 luôn đặt lợi ích của các bạn học viên là ưu tiên hàng đầu. Rất mong được hỗ trợ các bạn học viên khi làm bài tốt nghiệp. Hãy liên hệ ngay Dịch Vụ Viết Luận Văn qua Website:  https://dichvuvietluanvan.com/ – Hoặc Gmail: lamluanvan24h@gmail.com